Tuy nhiên, khi yêu cầu quản lý khoáng sản, truy xuất nguồn gốc và thực hiện nghĩa vụ thuế ngày càng chặt chẽ, nhiều khó khăn, vướng mắc đã phát sinh từ thực tiễn hoạt động mua bán, chế tác và lưu thông các sản phẩm đá quý. Làm thế nào để vừa quản lý đúng quy định của pháp luật, vừa bảo tồn nghề truyền thống, bảo đảm sinh kế cho người dân và giữ gìn thương hiệu đá quý Lục Yên đang là bài toán cần lời giải.
Hiện nay, trên địa bàn xã Lục Yên không chỉ duy trì chợ đá quý truyền thống mà còn có các làng nghề chế tác đá mỹ nghệ, sản xuất tranh đá quý cùng hàng chục cơ sở sản xuất, kinh doanh hoạt động thường xuyên. Nhiều sản phẩm từ đá quý, đá bán quý đã trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương, thúc đẩy phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch.
Gắn bó với nghề đá quý gần 20 năm, chị Vũ Thị Hằng - tiểu thương kinh doanh đá quý tại địa phương cho biết nghề đá đã mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều gia đình.
Đối với những người làm nghề lâu năm như chúng tôi, đá quý không đơn thuần là hàng hóa mà còn là sinh kế của cả gia đình. Ai cũng mong muốn nghề tiếp tục phát triển ổn định, được quản lý tốt để giữ uy tín cho thương hiệu đá quý Lục Yên - chị Hằng chia sẻ.
Không chỉ tạo sinh kế cho các hộ kinh doanh, nghề đá quý còn góp phần hình thành các làng nghề truyền thống. Tại làng nghề tranh đá quý ở thôn 7, nhiều nghệ nhân vẫn miệt mài sáng tạo, biến những mảnh đá thô thành các tác phẩm nghệ thuật mang đậm dấu ấn riêng của vùng đất ngọc.
Ông Nguyễn Việt Hùng - Phó Chủ tịch Hội Đá quý Lục Yên cho rằng, nghề đá quý không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì vậy, cùng với yêu cầu quản lý, cần có các giải pháp phù hợp để bảo tồn và phát triển nghề một cách bền vững.
Tuy nhiên, phía sau những giá trị kinh tế và văn hóa ấy là không ít khó khăn trong công tác quản lý Nhà nước. Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là việc xác định nguồn gốc khoáng sản.
Thực tế tại địa phương, nhiều loại đá quý, đá bán quý, đá mỹ nghệ đang được lưu giữ hoặc sử dụng làm nguyên liệu sản xuất đã được thu mua, tích trữ từ nhiều năm trước, thậm chí qua nhiều thế hệ và nhiều lần chuyển nhượng. Không ít sản phẩm hiện không còn đầy đủ hồ sơ, hóa đơn hay giấy tờ chứng minh nguồn gốc ban đầu.
Điều này khiến việc thực hiện các quy định về truy xuất nguồn gốc khoáng sản gặp nhiều khó khăn. Nếu áp dụng một cách cứng nhắc các quy định hiện hành, nhiều hộ sản xuất, kinh doanh có nguy cơ gặp trở ngại trong hoạt động.
Cùng với đó, công tác quản lý thuế cũng gặp những khó khăn không nhỏ. Đặc thù của hoạt động mua bán đá quý là giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân, giá trị sản phẩm phụ thuộc vào chất lượng, chủng loại, kích thước và nhiều yếu tố chuyên môn khác. Việc xác định doanh thu thực tế, thực hiện hóa đơn, chứng từ theo quy định vì thế gặp nhiều khó khăn hơn so với các loại hình kinh doanh thông thường.
Theo đánh giá của địa phương, đây là lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách nếu không được quản lý chặt chẽ. Nếu chỉ tập trung xử lý các tồn tại mà chưa có giải pháp tháo gỡ phù hợp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của các cơ sở, làng nghề và người lao động.
Một thực tế khác cũng đang đặt ra là nguy cơ phát sinh hoạt động khai thác khoáng sản trái phép. Do đá quý và đá bán quý có giá trị kinh tế cao nên tại một số khu vực vẫn tiềm ẩn nguy cơ người dân tự phát khai thác khoáng sản. Trong khi đó, địa bàn rộng, lực lượng quản lý ở cơ sở còn mỏng khiến công tác kiểm tra, giám sát gặp nhiều khó khăn.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội, hoạt động kinh doanh đá quý cũng có nhiều thay đổi. Bên cạnh những người làm nghề chân chính, một số đối tượng đã lợi dụng không gian mạng để thực hiện các hành vi gian lận, làm ảnh hưởng đến uy tín thương hiệu đá quý Lục Yên.
Theo chị Nguyễn Thị Nguyệt - chủ cơ sở sản xuất tranh đá quý Giếng Ngọc, các cơ sở sản xuất luôn mong muốn thực hiện đúng quy định của pháp luật, tuy nhiên, với đặc thù nguyên liệu đá quý được thu mua, tích trữ qua nhiều năm, nhiều nguồn khác nhau nên việc hoàn thiện hồ sơ chứng minh nguồn gốc đối với một số nguyên liệu cũ còn gặp khó khăn.
Vì vậy, các cơ sở sản xuất mong muốn các cơ quan chức năng có hướng dẫn cụ thể, phù hợp với thực tiễn để vừa bảo đảm yêu cầu quản lý Nhà nước, vừa tạo điều kiện cho các làng nghề duy trì hoạt động ổn định.
Điều mà những người làm nghề như chúng tôi mong muốn nhất là giữ gìn được uy tín và thương hiệu đá quý Lục Yên. Khi nghề phát triển ổn định, người dân có việc làm, thu nhập thì các giá trị truyền thống của làng nghề cũng sẽ được gìn giữ và phát huy - chị Nguyệt chia sẻ.
Từ thực tiễn quản lý tại địa phương, ông Hoàng Trung Hải - Chủ tịch UBND xã Lục Yên cũng khẳng định hoạt động mua bán, chế tác đá quý, đá bán quý, đá cảnh và tranh đá quý đã phát triển qua nhiều năm, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời thúc đẩy phát triển thương mại, du lịch và dịch vụ tại địa phương.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện các quy định về quản lý khoáng sản, quản lý thuế và truy xuất nguồn gốc hiện đang phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc cần được các cấp, ngành quan tâm tháo gỡ.
Bài toán quản lý hoạt động đá quý tại Lục Yên không đơn thuần là câu chuyện về thuế hay nguồn gốc khoáng sản. Đó còn là bài toán cần đảm bảo hài hòa giữa yêu cầu quản lý với việc bảo tồn một nghề truyền thống đã gắn bó với đời sống của người dân suốt nhiều năm qua.
Để giải quyết bài toán này, cần sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, các hội nghề nghiệp và chính những người làm nghề. Khi có giải pháp phù hợp với thực tiễn, nghề chế tác, kinh doanh đá quý Lục Yên sẽ tiếp tục phát huy giá trị, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương trong giai đoạn mới.
