Nằm ở địa đầu phía Bắc với địa hình chia cắt mạnh, Lào Cai hiện có 5 khu bảo tồn thiên nhiên trọng điểm, gồm: Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn, Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu và Khu bảo tồn thiên nhiên Loài và Sinh cảnh Mù Cang Chải. Đây là những khu vực có giá trị đa dạng sinh học quan trọng của quốc gia và quốc tế.
Các khu bảo tồn này thuộc hệ thống rừng đặc dụng của tỉnh. Hiện nay, tỷ lệ che phủ rừng của Lào Cai đạt 61,5%, góp phần quan trọng trong điều tiết nguồn nước, khí hậu và bảo vệ môi trường sinh thái của khu vực.
Tiêu biểu là Vườn Quốc gia Hoàng Liên với diện tích gần 30.000 ha. Kết quả điều tra khoa học ghi nhận tại đây có 555 loài động vật có xương sống trên cạn, gồm 96 loài thú, 346 loài chim, 63 loài bò sát và 50 loài lưỡng cư.
Đáng chú ý, khu vực này lưu giữ nguồn gen của một nửa số loài ếch nhái tại Việt Nam, với nhiều loài mới được phát hiện như cóc mày (Leptolalax botsfordi) hay cóc núi (Oreolalax sterlingae). Bên cạnh đó, các nhóm côn trùng như bọ cánh cứng kẹp kìm cùng nhiều loài bướm đặc hữu như Bayasapolla tạo nên hệ sinh thái phong phú và độc đáo.
Tuy nhiên, nhiều loài động vật quý hiếm như vượn đen, hồng hoàng, cheo cheo cùng các loài bò sát có giá trị dược liệu đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do tình trạng săn bắt và khai thác trái phép.
Trong chiến lược bảo tồn của tỉnh, Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Mù Cang Chải được xác định là khu vực trọng yếu với diện tích hơn 20.108 ha. Đây là sinh cảnh quan trọng của vượn đen tuyền (Nomascus concolor) - loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu, cùng nhiều quần thể cây cổ thụ quý như thiết sam, pơ mu hàng trăm năm tuổi.
Trước điều kiện địa hình phức tạp, Ban Quản lý khu bảo tồn đã xây dựng 3 phương án phòng cháy, chữa cháy rừng tại các xã Chế Tạo, Lao Chải và Púng Luông, đồng thời hình thành mạng lưới bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng với 19 tổ bảo vệ (160 người) và 20 hợp đồng khoán bảo vệ rừng tại 35 thôn bản.
Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng với tổng kinh phí hơn 16,9 tỷ đồng cho 18.943 ha rừng đã tạo động lực kinh tế trực tiếp, giúp người dân gắn bó với công tác bảo vệ rừng.
UBND tỉnh Lào Cai đã chỉ đạo các cơ quan chức năng, đặc biệt là Sở Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp với chính quyền địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học. Một điểm đáng chú ý là việc chuyển từ phương thức bảo vệ truyền thống sang quản lý dựa trên công nghệ và sự tham gia của cộng đồng.
Tại Khu bảo tồn Nà Hẩu, xã Tân Hợp, việc quản lý diện tích 16.040 ha đã có nhiều chuyển biến nhờ ứng dụng khoa học kỹ thuật.
Ông Đoàn Giao Lương - Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực trấn Yên kiêm Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu cho biết: Trong năm 2025, đơn vị đã được trang bị thiết bị bay không người lái (flycam) để tuần tra rừng và giám sát các hoạt động dân sinh. Việc ứng dụng ảnh viễn thám, phần mềm quản lý rừng và máy tính bảng cho kiểm lâm địa bàn đã giúp số hóa công tác theo dõi diễn biến tài nguyên rừng. Hệ thống cảnh báo cháy rừng tự động tại vùng lõi Khu bảo tồn Nà Hẩu cũng phát huy hiệu quả trong việc phát hiện và xử lý sớm các nguy cơ cháy rừng. Việc ứng dụng công nghệ còn giúp tỉnh rà soát quy hoạch, đưa ra khỏi ranh giới khu bảo tồn khoảng 3.400 ha diện tích không phù hợp, qua đó tập trung nguồn lực bảo vệ những khu vực có giá trị sinh thái cao.
Song song với bảo tồn tại chỗ, tỉnh Lào Cai cũng chú trọng bảo tồn chuyển chỗ nhằm bảo vệ các nguồn gen đang bị đe dọa.
Trung tâm cứu hộ Hoàng Liên - Sa Pa liên tục được tăng cường năng lực cứu hộ động vật hoang dã. Đồng thời, các vườn thực vật bảo tồn cây thuốc quý tại Sa Pa, Bát Xát và Văn Bàn được xây dựng để nhân giống các loài như lan kim tuyến, thất diệp, dó đất.
Đến năm 2026, tỉnh phấn đấu 40% các loài nguy cấp, quý hiếm được đưa vào phương án quản lý và giám sát chặt chẽ.
Một yếu tố quan trọng trong chiến lược bảo tồn là bảo đảm sinh kế cho người dân vùng đệm.
Thực tế cho thấy khi đời sống được cải thiện, người dân sẽ trở thành lực lượng tích cực tham gia bảo vệ rừng. Tỉnh đã triển khai chính sách khoán bảo vệ rừng, đồng thời lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số để xây dựng các mô hình kinh tế xanh.
Người dân được hướng dẫn trồng các loại cây chủ lực như quế, chè shan tuyết, mận tam hoa, góp phần nâng cao thu nhập. Đồng thời, tri thức truyền thống của các dân tộc H’Mông, Dao, Tày, Nùng trong sử dụng cây dược liệu cũng được nghiên cứu, tư liệu hóa và phát triển thành các sản phẩm đặc hữu.
Theo kế hoạch, trong năm 2026, các đề án phát triển du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng trong các khu bảo tồn sẽ được triển khai mạnh mẽ. Đây được kỳ vọng là động lực thu hút đầu tư, tạo việc làm cho người dân địa phương, đồng thời hạn chế các hành vi xâm hại rừng tự nhiên.
Bảo tồn đa dạng sinh học tại Lào Cai không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ các loài động, thực vật quý hiếm, mà còn góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.
Những nỗ lực trong kiện toàn hệ thống quản lý, phục hồi 10% diện tích hệ sinh thái suy thoái, ứng dụng công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng đang tạo ra những chuyển biến tích cực.
Trong thời gian tới, việc tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, đồng thời gắn quyền lợi của người dân với công tác bảo vệ rừng sẽ là yếu tố quan trọng để Lào Cai nâng cao hiệu quả bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững.
