Sau mùa lúa chín rực rỡ trên những thửa ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải, dòng du khách dần thưa vắng. Những con đường dẫn vào các bản làng vùng cao trở nên yên ắng hơn, nhiều homestay từng kín phòng vào mùa cao điểm nay chỉ còn lác đác vài đoàn khách lẻ. Thực tế này cho thấy đặc điểm khá rõ của du lịch vùng cao: lượng khách tăng nhanh vào những thời điểm “mùa đẹp”, nhưng giảm mạnh trong các tháng còn lại của năm.
Bài 1: Tiềm năng du lịch từ những bản làng vùng cao
Những homestay chờ khách
Homestay Hello Mù Cang Chải của anh Giàng A Dê nằm trên triền đồi cao ở xã Púng Luông, từ đây có thể phóng tầm mắt bao quát thung lũng ruộng bậc thang trải dài giữa núi rừng.
Vào mùa lúa chín, khi những thửa ruộng chuyển màu vàng óng, cơ sở lưu trú này thường xuyên kín phòng. Nhiều du khách trong nước và quốc tế tìm đến để ngắm cảnh, chụp ảnh và trải nghiệm đời sống của đồng bào vùng cao.
Tuy nhiên, khi mùa vàng qua đi, lượng khách giảm rõ rệt. Theo anh Giàng A Dê, toàn xã Púng Luông hiện có khoảng 40 cơ sở homestay, song chỉ khoảng 10 cơ sở hoạt động thực sự hiệu quả.
Những hộ chủ động đầu tư, chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ và tích cực quảng bá thường duy trì được lượng khách ổn định. Trong khi đó, nhiều homestay khác vẫn hoạt động theo tính chất mùa vụ, chỉ đông khách vào mùa lúa chín hoặc các dịp cao điểm du lịch.
Homestay Sanh Nhơn của ông Lường Văn Sanh, xã Mù Cang Chải nằm giữa thung lũng ruộng bậc thang, bốn phía là những triền núi uốn lượn theo tầng lớp lúa. Vào mùa lúa chín, nơi đây thường xuyên kín phòng.
Theo ông Sanh, nhu cầu du lịch đến Mù Cang Chải vẫn rất lớn, nhưng đa số du khách chỉ chọn đến vào mùa lúa chín hoặc các dịp lễ hội. Vì vậy, các cơ sở lưu trú thường rơi vào tình trạng hoạt động cầm chừng trong nhiều tháng còn lại của năm.
Một thực tế khác là nhiều du khách chỉ lưu trú ngắn ngày, tham quan ruộng bậc thang, chụp ảnh rồi rời đi sau một đêm.
“Khách đến chủ yếu để ngắm ruộng bậc thang. Nếu có thêm nhiều hoạt động trải nghiệm như tham gia sản xuất nông nghiệp, khám phá văn hóa bản địa, trekking hay các sản phẩm du lịch cộng đồng khác thì họ có thể ở lại lâu hơn,” ông Sanh chia sẻ.
Thực tế này cho thấy du lịch tại nhiều địa phương vùng cao vẫn đang trong quá trình chuyển từ hình thức tự phát sang phát triển chuyên nghiệp. Khi sản phẩm du lịch chưa đa dạng, dịch vụ còn đơn điệu và thiếu liên kết, lượng khách dễ bị phụ thuộc vào các “mùa đẹp” trong năm.
Hướng đi cho du lịch bền vững
Để khắc phục tính mùa vụ, nhiều ý kiến cho rằng cần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, thay vì chỉ dựa vào sức hút của ruộng bậc thang vào mùa lúa chín hay các vườn đào vào mùa xuân.
Ngoài tham quan và chụp ảnh, du khách có thể tham gia các hoạt động gắn với đời sống bản địa như làm nông, chế biến món ăn truyền thống, khám phá văn hóa người Mông hoặc trekking qua các bản làng vùng cao.
Những trải nghiệm này không chỉ giúp kéo dài thời gian lưu trú mà còn mở thêm cơ hội việc làm cho người dân địa phương, từ hướng dẫn viên bản địa, dịch vụ ăn uống đến bán sản phẩm nông nghiệp và thủ công truyền thống.
Ông Giàng A Tạng - Phó Chủ tịch UBND xã Mù Cang Chải cho biết: Địa phương tiếp tục rà soát, bổ sung thêm các điểm du lịch, tổ chức các hoạt động lễ hội gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa nhằm thu hút du khách.
Cùng với đó, việc tổ chức lại các hoạt động du lịch theo chuỗi giá trị cũng đang được các địa phương chú trọng. Một số tổ hợp tác và hợp tác xã du lịch đã được thành lập nhằm kết nối các hộ làm homestay, dịch vụ vận chuyển, ẩm thực và trải nghiệm cộng đồng.
Sự liên kết này giúp hình thành các gói sản phẩm du lịch đồng bộ, nâng cao chất lượng dịch vụ và tạo nguồn thu ổn định hơn cho người dân.
Theo nhiều hộ làm du lịch cộng đồng tại địa phương, lợi thế lớn nhất của vùng cao chính là những giá trị văn hóa truyền thống còn được gìn giữ khá nguyên vẹn. Nếu khai thác hợp lý, chính đời sống sinh hoạt, phong tục, ẩm thực hay nghề thủ công của đồng bào có thể trở thành những sản phẩm du lịch đặc sắc.
Hiện nay, nhiều cơ sở lưu trú vẫn hoạt động theo kiểu “có khách thì đón”, chưa chú trọng xây dựng các trải nghiệm văn hóa đặc trưng để giữ chân du khách lâu hơn.
Trong khi đó, một số bạn trẻ tại địa phương đã thử nghiệm đưa các hoạt động trải nghiệm vào sản phẩm du lịch như vẽ sáp ong, làm bánh truyền thống hay tham gia sinh hoạt cộng đồng. Những mô hình này bước đầu thu hút sự quan tâm của du khách, song số lượng vẫn còn hạn chế.
Từ thực tế đó cho thấy, để du lịch cộng đồng phát triển bền vững, cần có định hướng rõ ràng từ chính quyền địa phương trong việc tổ chức lại các hoạt động du lịch.
Việc xây dựng các tour, tuyến trải nghiệm gắn với từng bản làng có thể tạo nên chuỗi hoạt động đa dạng cho du khách. Tại mỗi điểm dừng chân, du khách có thể tham gia những hoạt động văn hóa khác nhau như trải nghiệm nghề truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương hay tìm hiểu phong tục của từng dân tộc.
Song song với việc phát triển sản phẩm, các địa phương cũng cần quy hoạch lại không gian du lịch, định hướng phát triển các khu homestay cộng đồng, tuyến tham quan sinh thái và các điểm trải nghiệm văn hóa.
Cách làm này nhằm hạn chế tình trạng phát triển tự phát, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa phát triển du lịch với bảo vệ cảnh quan, đặc biệt là ruộng bậc thang - tài sản quý giá của vùng.
Từ những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ đến những bản làng yên bình giữa núi rừng, Mù Cang Chải đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển du lịch. Tuy nhiên, để “mỏ vàng” du lịch thực sự mang lại sinh kế bền vững cho người dân, chặng đường phía trước vẫn cần những bước đi bài bản hơn: đa dạng hóa sản phẩm, tăng cường liên kết cộng đồng và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa. Khi đó, du lịch không chỉ dừng lại ở những mùa cao điểm mà có thể trở thành động lực phát triển lâu dài cho vùng cao.
