Cơn sốt làm việc cường độ cao
Theo BBC, trang web tuyển dụng của Rilla, một công ty công nghệ có trụ sở tại New York, được thiết kế bắt mắt với hình ảnh những nhân viên trẻ trung năng động. Kèm theo đó là hàng loạt khẩu hiệu đầy hứng khởi như "tốc độ điên cuồng", "tò mò vô hạn" hay "lấy khách hàng làm trung tâm". Kéo xuống phía dưới là vô số lời hứa hấp dẫn: mức đãi ngộ cạnh tranh, bữa ăn miễn phí, thẻ tập gym, bảo hiểm y tế và nha khoa.
Tuy nhiên, mỗi tin tuyển dụng đều kèm theo một cảnh báo rõ ràng: "Vui lòng không ứng tuyển nếu bạn không sẵn sàng làm việc trực tiếp tại văn phòng 70 giờ mỗi tuần cùng những con người tham vọng nhất New York".
Rilla chuyên phát triển các hệ thống AI cho phép doanh nghiệp theo dõi và phân tích hoạt động của nhân viên bán hàng khi họ gặp gỡ khách hàng bên ngoài. Công ty này đang trở thành ví dụ tiêu biểu cho văn hóa làm việc tốc độ cao thường được gọi là mô hình "996", yêu cầu làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày một tuần.
Cách tiếp cận này ngày càng phổ biến khi AI phát triển với tốc độ chóng mặt. Trên toàn cầu, các khoản đầu tư khổng lồ đang được rót vào lĩnh vực này, đặc biệt là các công ty khởi nghiệp. Với các nhà sáng lập, nỗi lo thường trực là bị đối thủ vượt mặt. Tốc độ trở thành yếu tố sống còn, và áp lực này tác động trực tiếp đến người lao động.
Với nhiều người, lịch làm việc này được xem là khắc nghiệt. Tuy nhiên, theo ông Will Gao, trưởng bộ phận tăng trưởng của Rilla, các nhân viên của công ty không nhìn nhận như vậy. "Chúng tôi tìm kiếm những người giống như vận động viên Olympic, ám ảnh với mục tiêu và có tham vọng vô hạn", ông nói. "Đó là những người muốn làm nên điều phi thường và tận hưởng quá trình đó".
Ông Gao khẳng định công ty không áp đặt khuôn khổ giờ giấc cứng nhắc. "Nếu tôi có một ý tưởng tốt đang triển khai, tôi có thể làm việc đến 2 hoặc 3 giờ sáng, rồi hôm sau mới đến văn phòng lúc trưa", ông giải thích.
Từ 996 đến cuộc đua công nghệ toàn cầu
Văn hóa làm việc 996 lần đầu nổi lên tại Trung Quốc cách đây khoảng một thập kỷ, trong bối cảnh quốc gia này nỗ lực chuyển mình từ "công xưởng của thế giới" sang vị thế dẫn đầu về công nghệ cao. Nhiều công ty công nghệ và công ty khởi nghiệp coi làm việc nhiều giờ là động cơ tăng trưởng và đổi mới.
Mô hình này từng nhận được sự ủng hộ công khai từ những nhân vật quyền lực. Ông Jack Ma, nhà sáng lập Alibaba, từng gọi 996 là "một phúc lành lớn". Ông lập luận rằng không chỉ doanh nhân, mà "hầu hết nghệ sĩ, nhà khoa học, vận động viên, quan chức và chính trị gia thành công hoặc tham vọng đều làm việc theo mô hình 996 hoặc nhiều hơn". Theo ông, đó không phải vì họ có sức chịu đựng phi thường, mà vì họ đam mê sự nghiệp của mình.
Ông Richard Liu, nhà sáng lập tập đoàn bán lẻ JD.com, thậm chí còn thẳng thừng hơn. Trong một email gửi nhân viên năm 2019, ông viết: "Những kẻ lười biếng không phải anh em của tôi!".
Những phát ngôn này nhanh chóng vấp phải phản ứng dữ dội. Trên mạng xã hội Trung Quốc, nhân viên phàn nàn rằng các công ty phớt lờ luật lao động, không trả tiền làm thêm giờ và buộc người lao động làm việc quá sức. Đến năm 2021, làn sóng phản đối buộc chính quyền phải siết chặt các quy định liên quan.
Dù vậy, 996 chưa biến mất. Năm 2024, bà Qu Jing, cựu giám đốc truyền thông của Baidu, đã gây phẫn nộ khi tuyên bố: "Tôi không phải mẹ của các bạn, tôi chỉ quan tâm đến kết quả". Dù sau đó xin lỗi, bà vẫn mất việc.
Văn hóa này cũng lan sang những nơi khác. Tại Mỹ, nhiều công ty khởi nghiệp AI coi làm việc dài giờ là điều hiển nhiên. Ông Magnus Müller, đồng sáng lập Browser-Use, một công ty phát triển công cụ giúp AI tương tác với trình duyệt web, sống và làm việc trong một "ngôi nhà hacker", nơi các cộng sự liên tục trao đổi ý tưởng.
"Những gì chúng tôi đang xây dựng rất khó. Cạnh tranh khốc liệt", ông Müller nói. "Thành quả thường chỉ đến khi người làm thực sự tập trung sâu vào vấn đề". Theo ông, những ai muốn làm việc 40 giờ một tuần sẽ khó phù hợp.
Cái giá phía sau những tuần làm việc kéo dài
Không phải ai cũng tin rằng làm việc nhiều giờ đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn. Ông Deedy Das, đối tác tại quỹ đầu tư mạo hiểm Menlo Ventures, cho rằng sai lầm phổ biến nhất của các doanh nhân trẻ là đánh đồng số giờ làm việc với năng suất.
Theo ông Das, mô hình 996 dễ đẩy những người có gia đình hoặc lao động lớn tuổi, giàu kinh nghiệm ra ngoài, dù họ có thể làm ít giờ hơn nhưng hiệu quả hơn. Ông cũng cảnh báo nguy cơ kiệt sức khi làm việc kéo dài.
Bà Tamara Myles, học giả nghiên cứu về văn hóa nơi làm việc, cho rằng "văn hóa hối hả" không bền vững, đặc biệt khi người lao động cảm thấy mình phải làm việc mọi lúc mọi nơi. Bà lưu ý đến yếu tố quyền lực: nhiều người ở lại không phải vì họ muốn, mà vì thị trường việc làm khó khăn hoặc vì visa.
Những lo ngại về tác động sức khỏe của việc làm việc quá giờ không phải là điều mới. Tại Nhật Bản, hiện tượng thậm chí còn có tên gọi riêng: karōshi. Ở quy mô toàn cầu, một phân tích năm 2021 của Tổ chức Y tế Thế giới và Tổ chức Lao động Quốc tế cho thấy làm việc trên 55 giờ mỗi tuần làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong do bệnh tim và đột quỵ.
Các nghiên cứu về năng suất cũng chỉ ra một "điểm ngọt" vào khoảng 40 giờ mỗi tuần. Sau ngưỡng này, hiệu quả bắt đầu suy giảm do mệt mỏi tích lũy. Một nghiên cứu cho thấy nhân viên làm 70 giờ mỗi tuần gần như không tạo ra nhiều sản lượng hơn so với người làm 50 giờ.
Với các nhà sáng lập, việc làm 70 - 80 giờ mỗi tuần có thể được xem là một lựa chọn cá nhân trong canh bạc khởi nghiệp. Nhưng khi mô hình đó được áp đặt lên hàng nghìn người lao động trong cuộc đua AI, câu hỏi đặt ra không chỉ là ai sẽ thắng, mà là cái giá phải trả sẽ lớn đến mức nào.
