Nhằm làm rõ mức độ nguy hiểm của căn bệnh có thể cướp đi hàng chục năm tuổi thọ này, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi chuyên sâu cùng PGS.TS.BS Trần Quang Nam - Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh.
Thưa bác sĩ, hiện nay nhiều người vẫn quan niệm béo phì chỉ là vấn đề ngoại hình hoặc do ăn nhiều, lười vận động, dưới góc độ chuyên môn, bác sĩ nhìn nhận vấn đề này như thế nào?
Đây là một hiểu lầm rất phổ biến. Thực tế, béo phì đã được các tổ chức y khoa lớn công nhận là một bệnh lý mạn tính, tiến triển và dễ tái phát. Béo phì không đơn thuần là kết quả của sự thiếu ý chí. Nguyên nhân gây bệnh là sự kết hợp phức tạp của nhiều yếu tố, trong đó yếu tố di truyền quyết định khoảng 40 - 70% cấu trúc cân nặng của chúng ta.
Ngoài ra, còn có các yếu tố sinh học như não kiểm soát hành vi ăn uống, tác dụng phụ của thuốc, cùng với rào cản từ tâm lý và môi trường. Khi chúng ta coi béo phì là bệnh, việc điều trị đòi hỏi sự can thiệp y tế bài bản chứ không thể đổ lỗi cho cá nhân người bệnh.
Bác sĩ có thể phác họa bức tranh thực tế về tình trạng béo phì tại Việt Nam hiện nay?
Việt Nam không nằm ngoài xu thế toàn cầu với tốc độ tăng trưởng béo phì rất nhanh. Năm 1993, tỷ lệ thừa cân và béo phì trên người lớn chỉ khoảng 2,3%, nhưng đến năm 2015 con số này đã lên tới 15%. Nguyên nhân một phần đến từ thói quen ít vận động, ăn nhiều muối, thức ăn nhanh và tiêu thụ ít rau xanh, hải sản.
Đáng lo ngại hơn, dự báo trong giai đoạn 2020 - 2035, tỷ lệ tăng trưởng hàng năm ở người lớn là 4% và ở trẻ em lên tới 7%. Trên quy mô toàn cầu, béo phì đang gây ra 1,7 triệu ca tử vong sớm mỗi năm. Dự kiến đến năm 2035 sẽ có tới 50% dân số thế giới thừa cân, gây tổn thất kinh tế khoảng 3,23 nghìn tỷ USD vào năm 2030. Đây thực sự là một đại dịch đòi hỏi hành động khẩn cấp.
Vậy căn bệnh này "tấn công" sức khỏe con người như thế nào, thưa bác sĩ?
Béo phì là "cửa ngõ" dẫn đến nhiều loại bệnh tật nghiêm trọng. Về mặt chuyển hóa, nó gây đái tháo đường típ 2, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu. Về mặt cơ học, người bệnh phải đối mặt với nguy cơ thoái hóa khớp gối, ngưng thở khi ngủ hoặc trào ngược dạ dày.
Tôi có thể lấy ví dụ về một bệnh nhân 33 tuổi làm kế toán, do tính chất công việc ngồi trước máy tính 12 giờ mỗi ngày nên rất ít vận động. Bệnh nhân nặng 120 kg, cao 170 cm, chỉ số BMI lên tới 41,5 và vòng eo 105 cm. Hậu quả là bệnh nhân được phát hiện mắc đái tháo đường típ 2 với lượng đường huyết đói rất cao, kèm theo các biến chứng như ngáy nhiều, ngưng thở lúc ngủ, trào ngược dạ dày, suy van tĩnh mạch sâu và thậm chí loét cẳng chân 6 tháng không lành.
Số liệu thực tế cũng chỉ ra, khi BMI từ 30 trở lên, nguy cơ tăng huyết áp lên đến 51%, đái tháo đường là 21% và hội chứng ngưng thở khi ngủ chiếm khoảng 40%. Đáng sợ nhất, béo phì làm giảm tuổi thọ nghiêm trọng. Người có BMI từ 40 - 50 có thể giảm tới 8 - 10 năm tuổi thọ và mỗi mức tăng 5 đơn vị BMI sẽ làm tăng khoảng 30% tỷ lệ tử vong chung.
Số liệu từ nghiên cứu ACTION Vietnam cho thấy, 1/3 người béo phì không biết mình đang mắc bệnh. Bác sĩ đánh giá sao về nghịch lý này? Mặt khác, tại sao nhiều người dù biết mình thừa cân nhưng vẫn ngần ngại tìm đến bác sĩ?
Đúng vậy, nghiên cứu ACTION Vietnam chỉ ra có tới 1/3 số người béo phì tin rằng họ chỉ thừa cân hoặc có cân nặng bình thường. Thiếu nhận thức chính là rào cản lớn nhất khiến việc chẩn đoán chưa tối ưu. Khi người bệnh không nhận diện đúng tình trạng của mình, họ sẽ bỏ lỡ "thời điểm vàng" để can thiệp và ngăn chặn các biến chứng nguy hiểm ngay từ đầu.
Thế nhưng, có một thực trạng đáng buồn là 3/5 số người béo phì cho rằng việc giảm cân hoàn toàn là trách nhiệm của bản thân và họ tự cố gắng bằng ý chí. Tâm lý đổ lỗi cho chính mình khiến người bệnh tự vật lộn với các phương pháp không chính thống.
Dù khoảng 62% người bệnh nhận thức rằng, để giảm cân cần thay đổi hoàn toàn lối sống, nhưng thực tế việc tự duy trì lại vô cùng khó khăn. Trung bình, một người béo phì mất tới 2 năm đấu tranh với cân nặng trước khi quyết định tìm đến bác sĩ. Thậm chí, có tới 50% người bệnh hoàn toàn chưa từng thảo luận về vấn đề này với nhân viên y tế.
Nhiều bệnh nhân còn cảm thấy không thoải mái khi trao đổi về cân nặng, e ngại sự phán xét từ xã hội. Tôi muốn nhấn mạnh lại: Béo phì không phải do sự tham ăn hay lối sống buông thả mà là một bệnh lý do mất cân bằng sức khỏe. Vì là bệnh lý y khoa, người bệnh có quyền và rất cần được hỗ trợ bởi các chuyên gia y tế để có lộ trình điều trị khoa học, an toàn và bền vững.
Bác sĩ có lời khuyên nào giúp người dân chủ động tự kiểm tra nguy cơ béo phì tại nhà?
Có hai công cụ đơn giản mà bất kỳ ai cũng có thể sử dụng. Thứ nhất là chỉ số khối cơ thể (BMI) tính bằng cân nặng chia cho bình phương chiều cao. Tại Việt Nam, người có chỉ số BMI từ 25 trở lên được xác định là béo phì.
Thứ hai là chu vi vòng eo - một thước đo rất hiệu quả để cảnh báo tình trạng tích tụ mỡ nội tạng xung quanh các cơ quan quan trọng. Theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế, nguy cơ sức khỏe tăng cao khi vòng eo từ 90 cm trở lên ở nam giới và từ 80 cm trở lên ở nữ giới. Nếu các chỉ số vượt ngưỡng, hãy chủ động mở lời với bác sĩ để kiểm soát bệnh ngay từ hôm nay.
Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!
