Xã Tân Lĩnh được thành lập trên cơ sở hợp nhất 5 xã: Tân Lập, Phan Thanh, Khai Trung, Minh Chuẩn và Tân Lĩnh. Với diện tích tự nhiên hơn 147 km² và hơn 20 nghìn nhân khẩu, trở thành xã có quy mô lớn, đa dạng về địa hình, phong phú về lịch sử, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên. Trên vùng đất hội tụ giữa núi và sông ấy, những dấu tích Phật giáo cổ, truyền thuyết linh thiêng cùng cảnh sắc bình nguyên xanh mát đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho Tân Lĩnh hôm nay.
Từ thế kỷ XIII - XIV, vùng đất Hắc Y (nay thuộc xã Tân Lĩnh) đã được ghi chép trong nhiều thư tịch cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục… Nhà Trần từng chọn nơi đây làm vùng quân sự trọng yếu và trung tâm Phật giáo lớn ở miền biên viễn.
Dấu tích ngày nay còn lại là Di tích lịch sử khảo cổ học Hắc Y nằm trên địa xã bàn rộng khoảng 2 km², được phát hiện năm 1995 và xếp hạng Di tích Quốc gia năm 2001. Quần thể gồm chùa tháp Hắc Y, chùa Thượng Miện, đền Đại Cại, Ao Vua, núi Hắc Y… tạo nên hệ thống kiến trúc Phật giáo đồ sộ, uy nghiêm giữa núi rừng.
Ông Hoàng Văn Nghị, thôn 6, xã Tân Lĩnh chia sẻ: Người dân nơi đây luôn tự hào vì quê mình có chùa tháp Hắc Y - di tích gắn với thời Trần. Mỗi dịp lễ, ai cũng đến dâng hương cầu bình an và nhắc nhớ công lao thế hệ khai phá và xây dựng đất nước.
Hắc Y lưu truyền câu chuyện truyền thuyết về Thần Áo Đen (Hoàng Lang) - vị tù trưởng có công dẹp giặc, bảo vệ biên cương vẫn được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Dân gian kể rằng, sau khi mất tích giữa núi rừng, thân thể ông hóa thành mây khói, bóng hình còn in lại trên vách núi Hắc Y.
Ngày nay nằm trong quần thể Di tích lịch sử khảo cổ học Hắc Y, đền Đại Cại - nơi thờ Thần Áo Đen trở thành một trong những ngôi đền linh thiêng bậc nhất vùng Tây Bắc.
Mỗi năm, vào Rằm tháng Giêng, lễ hội đền Đại Cại diễn ra trang trọng, với nghi thức rước lễ, dâng hương, cùng các hoạt động văn hóa, thể thao mang đậm bản sắc dân tộc.
Đền Đại Cại ngày nay cũng được tu sửa, chỉnh trang để đón du khách thập phương tới dâng hương, chiêm bái.
Ông Hoàng Văn Nghị - thôn 6, xã Tân Lĩnh chia sẻ thêm: Từ nhỏ tôi đã biết đến đền Đại Cại. Người dân ai cũng tin Thần Áo Đen phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Ngày nay, rất đông du khách thập phương tìm về, chúng tôi vui lắm như thấy truyền thống quê mình được sống lại.
Không chỉ có những di tích cổ kính, Tân Lĩnh còn được thiên nhiên ưu đãi với bình nguyên xanh Khai Trung, đồi Tát Én, vùng đất được ví như “cao nguyên Mộc Châu thu nhỏ” của Lào Cai.
Ở độ cao hơn 700 m, đồi Tát Én thoai thoải, cỏ xanh mướt, thích hợp cho các hoạt động leo núi, cắm trại, săn mây. Khí hậu quanh năm mát mẻ, nhiệt độ thấp hơn trung tâm xã 2 - 3°C, tạo cảm giác trong lành, dễ chịu.
Nơi đây còn có các hang động kỳ thú như hang Diêm, hang Dơi, hang Tát Én, cùng rừng nguyên sinh trăm năm tuổi.
Đến với Tân Lĩnh, du khách không chỉ hòa mình trong thiên nhiên mà còn được trải nghiệm nếp sống văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Nùng như: múa chuông, lễ cầu mùa, dệt thổ cẩm, tắm lá thuốc, cùng thưởng thức các món ăn dân dã như gỏi cá bỗng, gà hầm thuốc nam, thịt dê núi, rau rừng chấm muối mắc khén…
Anh Nguyễn Đức Diên, thôn Cát, xã Tân Lĩnh chia sẻ: Khách du lịch từ thành phố về thích nhất là sáng sớm leo lên đồi Tát Én, mây phủ trắng xóa, dưới chân là thảo nguyên xanh rì. Mọi người bảo chỉ cần giơ máy lên là có ảnh đẹp như trong phim...
Với lợi thế về di tích lịch sử, cảnh quan và bản sắc văn hóa, Tân Lĩnh đang từng bước khai thác tiềm năng du lịch bền vững. Địa phương chú trọng bảo tồn giá trị của quần thể Hắc Y, đền Đại Cại, đồng thời phát triển du lịch cộng đồng gắn với sinh kế của người dân.
Ông Triệu Văn Huấn - Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lĩnh cho biết: Chúng tôi đang triển khai kế hoạch xây dựng điểm du lịch văn hóa - sinh thái Khai Trung, khuyến khích người dân làm du lịch homestay, giới thiệu ẩm thực và nghề truyền thống. Mục tiêu là phát triển kinh tế song song với gìn giữ di sản cha ông để lại.
Giữa nhịp sống hiện đại, Tân Lĩnh vẫn giữ cho mình vẻ trầm mặc của quá khứ, hùng vĩ của núi rừng và ấm áp của lòng người. Mỗi du khách đến đây đều cảm nhận được hồn thiêng sông núi và niềm tự hào của vùng đất với bề dày văn hóa, lịch sử.
