Rà soát chương trình phải bắt đầu từ chất lượng đầu ra
PV: Thưa ông, trước yêu cầu rà soát kỹ Chương trình GDPT 2018, theo ông quy trình rà soát cần bắt đầu từ đâu để bảo đảm khách quan và có căn cứ khoa học?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Trước hết, cần đánh giá chất lượng đầu ra. Sau mỗi cấp học, cần trả lời được câu hỏi: Học sinh thực sự biết gì, làm được gì và còn thiếu những năng lực nào?
Cần phân tích kết quả đánh giá quốc gia, quốc tế, thi tốt nghiệp, đồng thời khảo sát khả năng vận dụng kiến thức, học tiếp và lựa chọn nghề nghiệp của học sinh. Đặc biệt, phải nhận diện những nhóm học sinh chưa đạt chuẩn cơ bản, thay vì chỉ nhìn vào điểm trung bình.
Tiếp đó, cần đối chiếu kết quả với mục tiêu chương trình, thời lượng học tập và điều kiện thực hiện. Những nội dung học sinh tiếp thu kém cần được tìm hiểu nguyên nhân: kiến thức quá khó, thời gian không đủ, phương pháp dạy chưa phù hợp hay thiếu điều kiện học tập?
Quá trình này cần khảo sát đại diện các vùng miền, loại hình trường và nhóm học sinh khác nhau, kết hợp ý kiến của giáo viên, học sinh và phụ huynh. Các điều chỉnh quan trọng cần được thử nghiệm, đánh giá tác động trước khi áp dụng rộng rãi. Phải biết chương trình đang tạo ra kết quả gì, chưa đạt điều gì và vì sao, rồi mới quyết định sửa ở đâu.
Giảm cái không cần thiết, học sâu cái cần thiết
PV: Một trong những yêu cầu được đặt ra lần này là không để chương trình có nhiều kiến thức chuyên sâu, gây áp lực cho công tác dạy và học; những nội dung không thực sự cần thiết đối với mặt bằng giáo dục phổ thông có thể dành cho tài liệu tham khảo nâng cao. Theo ông, cần dựa vào tiêu chí nào để xác định đúng nội dung cần tinh giản?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Cần xác định rõ kiến thức phổ thông cốt lõi mà mọi học sinh phải nắm vững, phân biệt với kiến thức chuyên sâu dành cho những em có nhu cầu và năng lực học tập cao hơn.
Mỗi nội dung cần được xem xét theo bốn tiêu chí: tính cần thiết đối với sự phát triển của học sinh; sự phù hợp với lứa tuổi; khả năng thực hiện trong thời lượng quy định; và giá trị đối với việc học tập, lao động, đời sống trong tương lai. Trên cơ sở đó, ưu tiên loại bỏ kiến thức trùng lặp giữa các môn, các cấp học; những yêu cầu ghi nhớ máy móc, bài tập phức tạp nhưng ít giá trị vận dụng. Kiến thức chuyên sâu có thể chuyển sang chuyên đề lựa chọn hoặc tài liệu tham khảo.
Tuy nhiên, cần bảo vệ những kiến thức nền tảng của Toán, Ngữ văn, khoa học và các lĩnh vực thiết yếu khác. Không thể vì học sinh thấy khó mà mặc nhiên cắt bỏ những nội dung quan trọng.
Việc tinh giản cũng phải tạo thêm thời gian cho thực hành, đọc hiểu, suy luận và trải nghiệm. Giảm cái không cần thiết để học sinh có thời gian học sâu cái cần thiết.
PV: Làm thế nào để xác định đúng nguyên nhân gây quá tải, tránh tình trạng cắt giảm kiến thức nhưng áp lực học tập vẫn không giảm?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Cần phân biệt quá tải do bản thân chương trình với quá tải phát sinh trong quá trình tổ chức dạy học.
Có những nội dung thực sự vượt quá khả năng tiếp nhận của lứa tuổi hoặc không thể dạy hiệu quả trong thời lượng quy định. Nhưng học sinh cũng có thể chịu áp lực vì bài tập về nhà quá nhiều, kiểm tra dày đặc, học thêm, cạnh tranh tuyển sinh hoặc kỳ vọng quá cao của gia đình.
Vì vậy, cần khảo sát một tuần học thực tế của học sinh: thời gian trên lớp, làm bài tập, học thêm, tự học, vui chơi và nghỉ ngơi. Đồng thời, xem xét khối lượng yêu cầu trong sách giáo khoa, kế hoạch dạy học của nhà trường và cách giáo viên kiểm tra đánh giá. Cũng cần phân biệt áp lực học tập cần thiết để học sinh nỗ lực với áp lực không mang lại giá trị giáo dục tương xứng.
Kết quả khảo sát phải chỉ rõ áp lực xuất phát từ đâu và trách nhiệm điều chỉnh thuộc về ai. Nếu nguyên nhân nằm ở thi cử, học thêm hoặc cách tổ chức dạy học thì chỉ cắt giảm kiến thức trong chương trình sẽ không giải quyết được vấn đề.
PV: Dạy học tích hợp trong Chương trình GDPT 2018 đã bộc lộ khoảng cách giữa mục tiêu kỳ vọng và tính khả thi. Vấn đề này cần được xem xét như thế nào?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Cần đánh giá dạy học tích hợp bằng kết quả học tập thực tế, thay vì chỉ xem đã tổ chức được bao nhiêu môn học tích hợp. Chẳng hạn, với Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lí ở THCS, cần làm rõ học sinh có thực sự biết kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực hay chủ yếu học lần lượt từng phân môn.
Đồng thời, phải đánh giá năng lực giáo viên. Khi nhiều giáo viên được đào tạo theo chuyên ngành riêng, việc yêu cầu họ đảm nhiệm toàn bộ nội dung tích hợp có phù hợp không? Khó khăn về phân công giảng dạy, thiết kế bài học và kiểm tra đánh giá đã được giải quyết đến đâu?
Cần phân biệt tích hợp kiến thức với việc ghép các phân môn vào một tên gọi chung. Không nhất thiết mọi nội dung có liên quan đều phải tổ chức thành một môn học. Có thể xem xét những hình thức linh hoạt hơn, kết hợp dạy học theo chuyên môn với các chủ đề liên môn thực chất.
Mục tiêu tích hợp là giúp học sinh hiểu và vận dụng kiến thức tốt hơn, không phải làm cho cơ cấu môn học trở nên phức tạp hơn.
Muốn giảm áp lực, phải rà soát cả dạy học, thi cử và tuyển sinh
PV: Chất lượng giáo viên, điều kiện trường lớp và sự chênh lệch giữa các vùng miền cũng tác động trực tiếp đến khả năng thực hiện chương trình. Những yếu tố này cần được tính toán như thế nào?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Cần phân biệt chuẩn đầu ra với điều kiện và cách thức đạt chuẩn. Học sinh ở mọi vùng miền cần có cơ hội đạt cùng một chuẩn kiến thức, năng lực nền tảng, nhưng không nhất thiết phải học theo cùng một cách.
Việc rà soát phải đánh giá thực chất chất lượng đội ngũ, tình trạng thiếu giáo viên, sĩ số lớp học, phòng thí nghiệm, thiết bị, sách giáo khoa và học liệu. Đặc biệt, cần xem xét những khó khăn của trường miền núi, vùng sâu và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Có nội dung học sinh tiếp thu khó không phải vì chương trình quá nặng, mà vì thiếu giáo viên phù hợp, thiếu thiết bị thực hành hoặc còn hạn chế về ngôn ngữ học tập. Những nội dung cần thiết nhưng thiếu điều kiện thực hiện phải được giải quyết bằng đầu tư, bồi dưỡng giáo viên hoặc điều chỉnh cách tổ chức, thay vì đơn giản cắt bỏ.
Đồng thời, cần cho phép nhà trường linh hoạt về ngữ liệu, phương pháp và tiến độ dạy học. Không thể lấy sự thiếu thốn hiện tại làm chuẩn thiết kế chương trình lâu dài, nhưng cũng không thể xây dựng chương trình vượt quá khả năng thực hiện của đa số nhà trường.
PV: Muốn giảm áp lực học tập thực chất, có phải cần rà soát đồng bộ cả chương trình, sách giáo khoa, kiểm tra đánh giá, thi tốt nghiệp và tuyển sinh?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Cần rà soát toàn bộ chuỗi, từ mục tiêu chương trình đến cách sử dụng kết quả học tập trong các kỳ thi và tuyển sinh.
Chương trình xác định kiến thức, năng lực cần đạt; sách giáo khoa cụ thể hóa yêu cầu đó; kiểm tra đánh giá phải đo đúng những gì học sinh cần biết và làm được.
Thi tốt nghiệp cần phản ánh chuẩn giáo dục phổ thông. Tuyển sinh đại học phải căn cứ vào kiến thức nền tảng và năng lực phù hợp với từng ngành, không nên để yêu cầu phân loại thí sinh của một số ngành chi phối việc dạy học phổ thông.
Đồng thời, phải xem xét chính sách tuyển sinh lớp 10 và các lộ trình vào giáo dục nghề nghiệp, bảo đảm học sinh có những lựa chọn học tập thực chất, không bị dồn vào một con đường duy nhất. Các phương thức tuyển sinh cần minh bạch, có căn cứ khoa học và được công bố đủ sớm.
Nếu chương trình đã tinh giản nhưng đề thi và tuyển sinh vẫn khuyến khích học kiến thức khó ngoài yêu cầu cần đạt, nhà trường sẽ tiếp tục dạy thêm và học sinh vẫn phải học thêm.
Đích đến không phải một chương trình nhẹ hơn mà giúp học sinh học sâu hơn, phát triển tốt hơn
PV: Vậy đích đến của việc rà soát, tinh giản chương trình lần này nên được hiểu như thế nào, thưa ông?
TS Hoàng Ngọc Vinh: Đích đến không phải một chương trình nhẹ hơn bằng mọi giá, mà là một chương trình thiết thực, khả thi và giúp học sinh học sâu hơn, phát triển tốt hơn. Tinh giản chương trình phải dựa trên bằng chứng về những gì học sinh cần học, những gì đang gây quá tải và nguyên nhân của sự quá tải đó.
Không nên hiểu giảm tải đơn giản là giảm số lượng kiến thức hoặc số tiết học. Sau khi rà soát, học sinh vẫn phải được bảo đảm những kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực nền tảng cần thiết, đồng thời có thêm thời gian để thực hành, suy luận, đọc hiểu và vận dụng kiến thức.
Muốn giảm tải thực chất thì phải nhìn toàn bộ quá trình, từ mục tiêu chương trình, nội dung, sách giáo khoa đến cách dạy, cách kiểm tra, thi cử và tuyển sinh. Khi xác định đúng nguyên nhân, việc điều chỉnh mới có thể giải quyết đúng vấn đề. Giảm cái không cần thiết để học sinh có thời gian học sâu cái cần thiết.
