Chiều 17/7, tại trụ sở Chính phủ, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã làm việc với một số bộ, ngành, cơ quan về công nghệ giám định ADN nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Công nghệ mới phù hợp với đặc thù hài cốt liệt sĩ Việt Nam
Báo cáo tại buổi làm việc, GS.TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết, Viện Hàn lâm là đơn vị đầu mối thực hiện dự án ODA "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao" giai đoạn 2024-2026 (được gia hạn đến tháng 3/2027) do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP).
Trong đó, Viện Sinh học được giao chủ trì nghiên cứu, phát triển công nghệ giám định ADN thế hệ mới dựa trên sự kết hợp giữa công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) và phân tích các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (SNP).
Theo Viện Hàn lâm, công nghệ này đặc biệt phù hợp với các mẫu hài cốt liệt sĩ đã bị phân hủy nặng do chỉ cần phân tích các đoạn ADN rất ngắn (50-70 bp). Hệ thống sử dụng bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP trong hệ gen nhân, cho phép nhận dạng cá nhân, xác định nguồn gốc tổ tiên, đặc điểm hình thái và quan hệ huyết thống.
Đến nay, dự án đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Các nhà khoa học đã tối ưu thành công hai quy trình tách chiết ADN dành riêng cho mẫu hài cốt phân hủy nặng tại Việt Nam, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên tới 80%.
Đồng thời, hệ thống giải trình tự gen thế hệ mới đã được thiết lập và vận hành thử nghiệm, cho phép giải trình tự đồng thời nhiều mẫu, thu nhận hơn 5.000 chỉ thị SNP phục vụ phân tích định danh theo cả dòng cha và dòng mẹ. Hệ thống phân tích dữ liệu và thuật toán so sánh đối khớp cũng đã được xây dựng, cho phép xác định quan hệ huyết thống ở khoảng cách tới 4 thế hệ.
Năm 2025, công nghệ NGS-SNP đã được áp dụng thực tế tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện thu mẫu, có 54 mẫu thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện đối sánh với thân nhân, đạt tỉ lệ 93%.
Trên cơ sở dữ liệu thu nhận được, các nhà khoa học đã so sánh đối khớp với mẫu sinh phẩm của thân nhân thuộc 14 gia đình liệt sĩ và xác định được danh tính của 5 hài cốt liệt sĩ.
Năm 2026, quy trình công nghệ giám định ADN tiếp tục được triển khai trên quy mô lớn hơn tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang). Đây được xem là đợt đánh giá thí điểm quan trọng nhằm khẳng định hiệu quả của công nghệ khi triển khai trên diện rộng.
Xác định danh tính liệt sĩ là mục tiêu lớn nhất và cuối cùng
Phát biểu kết luận buổi làm việc, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, chưa bao giờ công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ lại nhận được sự quan tâm, kỳ vọng lớn của Đảng, Nhà nước và nhân dân như hiện nay.
Theo Phó Thủ tướng, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị và nhân văn sâu sắc, nhưng xác định được danh tính của các liệt sĩ mới là mục tiêu lớn nhất và cuối cùng. Vì vậy, nhiệm vụ này cần được các cơ quan, đơn vị khẩn trương triển khai với tinh thần trách nhiệm cao nhất.
Đánh giá cao những nỗ lực của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong việc nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới, Phó Thủ tướng cho rằng đến nay đã có đủ cơ sở để khẳng định công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) kết hợp phân tích chỉ thị SNP là công nghệ vượt trội trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hiện đại và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Phó Thủ tướng cũng ghi nhận những đóng góp của các đơn vị đang thực hiện công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ như Viện Pháp y Quân đội, Viện Khoa học hình sự, Viện Pháp y Quốc gia cùng các lực lượng liên quan đã kiên trì, bền bỉ thu thập dữ liệu, lấy mẫu sinh phẩm của thân nhân liệt sĩ trong nhiều năm qua.
Từ những kết quả đạt được, Phó Thủ tướng đề nghị các đơn vị sớm tiếp cận, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám định ADN thế hệ mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Phó Thủ tướng cũng cho ý kiến về phương án huy động nguồn lực để đầu tư hệ thống công nghệ, trang thiết bị, máy móc và phòng thí nghiệm phục vụ công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại các đơn vị.
Cùng với việc đầu tư hạ tầng kỹ thuật, Phó Thủ tướng yêu cầu khẩn trương triển khai công tác đào tạo, tập huấn và chuyển giao công nghệ gắn với thực tiễn triển khai tại các nghĩa trang liệt sĩ, bảo đảm đội ngũ cán bộ sớm làm chủ công nghệ mới. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được giao xây dựng kế hoạch đào tạo, tập huấn cho cán bộ của các đơn vị tham gia thực hiện nhiệm vụ.
Theo Phó Thủ tướng, điều kiện thực tế của Việt Nam đặt ra nhiều thách thức khi phần lớn hài cốt liệt sĩ đã bị phân hủy rất nặng, thậm chí có trường hợp không còn dấu vết xương để lấy mẫu ADN. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, làm chủ và hoàn thiện công nghệ phù hợp với điều kiện trong nước là yêu cầu hết sức cần thiết.
Bên cạnh việc ứng dụng công nghệ mới, công nghệ giám định ADN ti thể hiện đang được sử dụng sẽ tiếp tục được duy trì song song nhằm nâng cao hiệu quả xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Phó Thủ tướng cũng đặc biệt lưu ý các bộ, ngành, cơ quan về việc xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ. Theo báo cáo của Bộ Công an, hiện vẫn còn khoảng 145.000 trường hợp liệt sĩ chưa xác định được thân nhân để thu thập mẫu sinh phẩm phục vụ đối chiếu ADN, đặt ra thách thức lớn đối với công tác xác định danh tính.
Do đó, cùng với việc phát triển công nghệ giám định ADN, các cơ quan chức năng cần tiếp tục cập nhật, hoàn thiện cơ sở dữ liệu về liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ, tạo nền tảng phục vụ hiệu quả cho công tác đối chiếu, xác định danh tính trong hiện tại và tương lai.
