Phẩm chất là “gốc” của năng lực
Với quan niệm phẩm chất là “gốc” của năng lực nên khi nói về nhà báo, trước hết, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói về các phẩm chất mà người làm báo cần phải có. Người cho rằng, cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng, cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ, và yêu cầu: “tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành, v.v.) phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chủ. Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được”[1].
Điều ấy có nghĩa là, nhà báo phải luôn thấu triệt quan điểm “Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng”[2], là tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng, của Chính phủ và “lãnh đạo dư luận”[3], định hướng dư luận theo quan điểm chỉ đạo của Đảng. Các nhà báo cũng phải là lực lượng “chủ công” trên mặt trận văn hóa tư tưởng, có bổn phận đấu tranh với những biểu hiện sai trái trong Đảng, trong xã hội và tích cực bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chống chiến tranh tuyên truyền của địch. Do đó, người làm báo phải không ngừng học tập lý luận Mác-xít, có tấm lòng trung hiếu với Đảng, với dân và rèn luyện bản lĩnh chính trị để “phò chính, trừ tà” một cách hữu hiệu nhất.
Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nên người làm báo chân chính phải gắn bó với nhân dân, lắng nghe, khiêm tốn học hỏi quần chúng. Hồ Chí Minh căn dặn các nhà báo luôn phải tự đặt cho mình câu hỏi: “Viết cho ai” và “Vì ai mà mình viết”? Khi đã xác định rõ là “Viết cho đại đa số: công - nông - binh” và “Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng” thì báo chí phải thể hiện cuộc sống, khát vọng của đông đảo quần chúng nhân dân, phải được viết bằng ngôn ngữ của nhân dân và được nhân dân yêu mến.
Cuộc sống của nhân dân, các nhân chứng “sống”, các anh hùng có tên và không tên trong đông đảo nhân dân chính là kho tư liệu vô tận, là hình mẫu, cảm hứng để các nhà báo tạo ra sản phẩm báo chí nên Hồ Chí Minh đã căn dặn các nhà báo phải “hỏi nhân dân”[4] để chọn chủ đề, tư liệu cho tác phẩm của mình. Nhà báo cũng cần “đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao động”[5], đồng cảm sâu sắc với “dân sinh, dân ý, dân tình”, lắng nghe dân để thấm nhuần lời ăn, tiếng nói của dân.
Báo chí là loại hình lao động trí óc ở trình độ cao nên nhà báo phải là người cần cù học tập, không ngừng nâng cao trình độ văn hóa và nghiệp vụ. Sự thành công của người cầm bút luôn bắt đầu từ lao động. Hồ Chí Minh chính là tấm gương về sự cần cù, kiên nhẫn trong học cách làm báo, viết báo.
Người từng kể lại: Khi còn hoạt động bên Pháp, lúc đầu, do vốn từ vựng còn ít thì Người viết ngắn, mỗi tin chỉ năm, ba dòng, dần dần Người kéo dài tin thành cả cột báo; sau khi đã viết được dài thì Người lại học cách viết rút ngắn lại sao cho thật rõ, thật gọn, thật hấp dẫn. Từ thực tiễn của mình, Hồ Chí Minh đã nhắn nhủ những người làm báo: “Không sợ khó, có quyết tâm. Không biết thì phải cố gắng học, mà cố gắng học thì nhất định học được”[6].
Báo chí có vai trò dẫn dắt dư luận xã hội nên người làm báo phải luôn cẩn trọng, luôn rà soát kỹ lưỡng tác phẩm của mình trước khi công bố. Hồ Chí Minh đã yêu cầu người làm báo như sau: “Viết rồi phải thế nào? Viết rồi thì phải đọc đi, đọc lại. Thấy cái gì thừa, câu nào, chữ nào thừa, thì bỏ bớt đi. Đọc đi đọc lại 4, 5 lần đã đủ chưa? Chưa đủ. Đọc đi đọc lại, sửa đi sửa lại. Mình đọc mấy lần rồi cũng chưa đủ. Phải nhờ một số đồng chí công, nông, binh đọc lại. Chỗ nào ngúc ngắc, chữ nào khó hiểu, họ nói ra cho thì phải chữa lại”[7]. Nhà báo phải có trách nhiệm với từng con chữ của mình nên nếu trong bài báo đã công bố có tình tiết sai sót thì nhất định phải đính chính vào số báo sau. Chủ tịch Hồ Chí Minh khi đang ở vị trí lãnh đạo cấp cao của đất nước vẫn tự cải chính một sự nhầm lẫn trong bài báo của mình như sau: “Xin lỗi - Trong báo Nhân Dân (14/3/1962), dưới đầu đề “Làm thế nào cho lạc thêm vui” đúng ra là 1 tấn lạc đổi được 1,5 tấn (1 tấn rưỡi) gang. Vì để sót một dấu phẩy (,) mà viết sai thành 15 (mười lăm) tấn gang. Đó là một thái độ không nghiêm túc, cẩn thận, T.L. xin thật thà tự phê bình và xin lỗi các bạn đọc”[8].
Không ngừng rèn luyện để định hình phong cách riêng
Một trong những vai trò trọng yếu của báo chí là cung cấp thông tin nên người làm báo phải nhạy cảm, biết khai thác thông tin và đưa thông tin kịp thời, đúng lúc. Nếu thông tin ra muộn hay để đối phương đưa thông tin trước, sau đó, báo chí ta muốn cải chính hoặc định hướng dư luận cũng sẽ khó khăn. Cái khó của người làm báo là phải đưa tin nhanh chóng, kịp thời nhưng vẫn phải chuẩn xác. Không bao giờ được phép vì nguyên tắc “kịp thời” mà lại làm tin ẩu, đưa tin sai sự thật vì mất lòng tin là mất độc giả và mất trận địa tư tưởng. Do đó, người làm báo phải nhạy cảm về chính trị, am hiểu thực tế, có khả năng “tiên tri, tiên giác” để nhận ra tín hiệu của cuộc sống và phán đoán đúng các bước đi của nó.
Người làm báo phải có óc phân tích và năng lực khái quát để nhận ra các vấn đề cấp thiết của cuộc sống và bản chất của sự việc đã diễn ra. Hồ Chí Minh căn dặn nhà báo, khi “Viết chuyện có nhiều ngóc ngạnh thì phải nắm lấy cái chính, không nên kể con cà con kê. Nhằm lấy điểm chính mà viết”[10].
Hoạt động báo chí là hoạt động văn hóa, mà bản chất của văn hóa là sáng tạo nên các nhà báo phải luôn sáng tạo trong cách tiếp cận và thể hiện vấn đề để tạo ra các sản phẩm báo chí đa dạng, phù hợp với nhiều đối tượng khác nhau. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Mục đích chung của chúng ta là xây dựng chủ nghĩa xã hội, đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, giữ gìn hòa bình thế giới. Nhưng mỗi tờ báo như báo của nông dân, báo của công nhân, báo của thanh niên, báo của phụ nữ, v.v., nên có đặc điểm của nó, về hình thức thì không rập khuôn; rập khuôn thì báo nào cũng thành khô khan, làm cho người xem dễ chán”[11]. Điều ấy có nghĩa là, mỗi nhà báo phải rèn luyện để định hình phong cách riêng, thế mạnh riêng về thể loại và chủ đề báo chí.
Báo chí của ta không chỉ bàn về tình hình trong nước mà còn có trách nhiệm thông tin đến dân chúng về tình hình thế giới và góp phần làm cho thế giới hiểu Việt Nam. Do đó, Hồ Chí Minh yêu cầu các nhà báo “Ít nhất cũng phải biết một thứ tiếng nước ngoài, để xem báo nước ngoài, và học kinh nghiệm của người”[12].
Từ nhiều năm nay, Đảng ta đã đẩy mạnh việc Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Với những người làm báo, việc học tập Hồ Chí Minh không dừng ở đạo đức mà phải thực hành những chỉ dẫn của Người về nghề báo để thành người có “tâm trong, trí sáng, bút sắc”.
Đúng như Hồ Chí Minh đã nói, rằng “Tờ báo chỉ là giấy trắng mực đen mà thôi. Nhưng với giấy trắng mực đen ấy”[13], người ta có thể tạo ra những sản phẩm báo chí với chất lượng và hiệu ứng xã hội rất khác nhau. Tất cả phụ thuộc vào tấm lòng và tài năng của người làm báo. Đại hội XIV của Đảng đặt ra mục tiêu “Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”[14], để hiện thực hóa mục tiêu đó phụ thuộc rất lớn vào sự tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất và năng lực của đội ngũ những người làm báo.
---------------------------
[1] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb CTQG, H, 2011, t.12, tr.166.
[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.13, tr.463.
[3] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.481. [4] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.206.
[5] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.13, tr.466.
[6] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.171.
[7] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.208.
[8] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.13, tr.379.
[9] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.320.
[10] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.208.
[11] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.167.
[12] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.103.
[13] Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.465.
[14] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb CTQG Sự thật, H, 2026, t.I, tr.98.
