Đó chính là Đền Trạng - ngôi đền linh thiêng thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh - bậc danh sĩ kiệt xuất của dân tộc, cũng là điểm tựa tinh thần cho khát vọng đăng khoa.
Tọa lạc tại thôn Tân Thành, xã Yên Thái, huyện Văn Yên (cũ) nay là xã Mậu A, ở trên một gò núi cao ven sông Hồng, đền Trạng là nơi thờ Trạng Nguyên Lương Thế Vinh (hay còn gọi là Trạng Lường) - danh sĩ dưới triều vua Lê Thánh Tông, được triều Lê phong là “Phúc thần”, người có công giúp triều Lê xác lập bản đồ quốc gia.
Theo sử sách, trong số 46 vị Trạng Nguyên trong lịch sử khoa cử Nho học Việt Nam giai đoạn 1075 - 1919, Lương Thế Vinh là một trong những vị Trạng Nguyên giỏi có danh tiếng nổi bật. Ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ (tức Trạng Nguyên) khoa Quý Mùi, niên hiệu Quang Thuận thứ tư, khi mới 23 tuổi. Ông giữ nhiều chức quan quan trọng trong Hàn lâm viện, là người tài hoa, uyên bác trên nhiều lĩnh vực như: âm nhạc, giáo dục, toán học, văn học. Ông có biệt tài về ngoại giao, được nhà vua tin cậy, giao trọng trách soạn thảo văn từ bang giao và trực tiếp đón tiếp sứ thần các nước. Đặc biệt, ông có tư tưởng trọng giáo dục - đào tạo, thu hút hiền tài cho đất nước, là người có nhân cách đạo đức cao đẹp và lòng yêu nước, thương dân.
Với tài năng toán học xuất sắc, Lương Thế Vinh được dân gian gọi là Trạng Lường. Ông là tác giả cuốn “Đại thành Toán pháp” - cuốn sách được đưa vào chương trình thi cử và giảng dạy suốt 450 năm trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Ngoài ngôi đình Cao Hương, quê hương ông ở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (cũ), Nhân dân nhiều nơi còn lập đền thờ ông, trong đó có đền Trạng tại xã Yên Thái, huyện Văn Yên (cũ).
Theo sách Hưng Hóa ký lược, “Quang Minh linh từ” tức đền Trạng được xây dựng tháng 7 năm 1806 dưới triều vua Gia Long, trên thế đất đế vương - một mạch đất dài và đẹp ở xứ Văn Yên. Đền xưa bề thế, có đầy đủ tượng thờ, bài vị, sắc phong nhằm tưởng nhớ người có công đo lường - đặt tên huyện. Sách “Hưng Hoá ký lược” - Thư viện nghiên cứu Viện sử học có ghi: năm Quang Thuận thứ 10 (1469) đời vua Lê Thánh Tông khi xác lập bản đồ toàn quốc mới lập thêm huyện Trấn Yên thuộc phủ Qui Hoá, khi đó đất đai Yên Thái thuộc huyện Trấn Yên.
Đền Trạng không chỉ là nơi hương hoả phụng thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh, mà còn gắn liền với sự kiện lịch sử quan trọng trong thời kỳ đầu của cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp, là an toàn khu của huyện, là trạm quân y đặc biệt trong Chiến dịch Sông Thao (19/5/1949). Thời gian trôi qua, ngôi đền xưa đã bị thiên nhiên, chiến tranh, bom đạn tàn phá, Nhân dân đã dựng lại ngôi đền nhỏ bằng vật liệu tre, gỗ để thờ cúng
Với những giá trị lịch sử lớn lao, năm 2010, đền Trạng được UBND tỉnh Yên Bái (trước hợp nhất) công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2018, đền Trạng được xây dựng lại trên thế đất xưa, với kiến trúc hình chữ Đinh gồm năm gian Đại bái và một Hậu cung. Phía trước đền mở ra khoảng thoáng rộng của dòng sông Hồng, nơi ấy là điểm hợp lưu ngòi Trạng - ngòi Thia - sông Hồng, lưng tựa vào gò tọa thế đế vương, sơn chỉ thủy giao, gió quần nước tụ. Hai bên tả hữu là các gò đồi có hình long chầu, hổ phục, đúng với quan niệm “tả Thanh Long - hữu Bạch Hổ” của thế đất dựng đền, vạn niên cát địa mà người xưa đã lựa chọn để gửi gắm niềm mơ ước cầu nguyên khí, cầu cho cuộc sống no đủ, hạnh phúc trường tồn, dân khang, làng thịnh. Trên mái có lưỡng long chầu nguyệt, nằm giữa không gian thoáng với nhiều khúc uốn lượn, đường nét mềm mại, góp phần điểm tô cho di tích.
Sự hiện diện của đền Trạng tại xã Mậu A vừa là công trình kiến trúc tâm linh, vừa mang ý nghĩa lan tỏa đạo học. Bước chân vào khuôn viên đền, dễ dàng cảm nhận được sự tĩnh lặng, tôn nghiêm giữa những tán cây xanh mát. Đối với người dân địa phương và các vùng lân cận, đền Trạng từ lâu đã trở thành biểu tượng cho sự đỗ đạt. Mỗi khi bước vào mùa thi, ngôi đền lại đón tiếp hàng ngàn sĩ tử và các bậc phụ huynh. Họ đến đây không chỉ để dâng nén tâm hương cầu mong sự may mắn, mà còn để tìm kiếm sự an yên trong tâm hồn, tiếp thêm nghị lực từ tấm gương sáng của tiền nhân. Hình ảnh những bạn trẻ thành tâm chắp tay trước ban thờ Trạng Nguyên, ánh mắt lấp lánh niềm tin và hi vọng đã trở thành nét đẹp văn hóa đặc trưng của vùng đất này.
Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa cầu may, đền Trạng còn là nơi giáo dục truyền thống trực quan, sinh động. Các nhà trường thường xuyên tổ chức những buổi tham quan, ngoại khóa tại đây để học sinh hiểu thêm về lịch sử dân tộc, về cuộc đời và sự nghiệp của Trạng Nguyên Lương Thế Vinh, qua đó hun đúc lòng tự tôn dân tộc và khát khao chinh phục đỉnh cao tri thức cho thế hệ trẻ.
Đáp ứng sự mong mỏi, ngưỡng vọng của người dân và các sĩ tử trước mùa thi, tháng 6/2024, lần đầu tiên xã Yên Thái, huyện Văn Yên (cũ) tổ chức Lễ hội Phát bút tại đền. Lễ hội không chỉ là dịp thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo, tinh thần hiếu học, mà còn bày tỏ tấm lòng thành kính của người dân địa phương với Trạng Nguyên Lương Thế Vinh và các bậc tiền nhân.
Khát vọng đăng khoa không chỉ là câu chuyện của riêng mỗi sĩ tử, mà là khát vọng chung của cả dân tộc luôn khát khao vươn lên bằng trí tuệ. Đền Trạng mãi là nơi “truyền lửa”, là điểm hẹn của ước mơ học vấn, những hoài bão về sự nghiệp công danh rạng rỡ. Dù thời gian có trôi đi, những kỳ thi có thay đổi về hình thức và cách thức, thì niềm tin và giá trị tinh thần mà đền Trạng mang lại vẫn luôn vẹn nguyên.
