Khi tiền tuyến ở Ukraine tiếp tục bế tắc và chịu tổn thất nặng nề, diễn biến của cuộc xung đột ngày càng được định hình bởi các hoạt động tác chiến trên không.
Chạy đua tác chiến trên không
Đây là một cuộc đối đầu trên nhiều tầng, trải dài từ độ cao chỉ vài mét phía trên những hàng cây cháy sém ở tiền tuyến đến các vệ tinh hoạt động trên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Dấu vết của chiến sự hiện rõ qua những vệt cháy do tên lửa và máy bay không người lái (UAV) để lại trên mặt đất. Các bên chạy đua ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và giành lợi thế trong kiểm soát phổ tần vô tuyến.
Ukraine đang sử dụng nhiều loại UAV tấn công một chiều nhằm vào các cơ sở dầu khí của Nga, từ Siberia đến St. Petersburg, cũng như các cảng của Nga trải dài từ biển Baltic đến biển Đen. Các cơ sở kho vận của một trong những nhà bán lẻ trực tuyến lớn nhất của Nga liên tục trở thành mục tiêu tấn công, trong khi Crimea, bán đảo do Nga kiểm soát, nhiều lần hứng chịu tình trạng mất điện trên diện rộng.
So với giai đoạn đầu xung đột, Ukraine tiến hành các cuộc tập kích vào lãnh thổ Nga với tần suất cao hơn, trong đó có việc sử dụng tên lửa hành trình nhằm vào các mục tiêu quân sự nằm sâu hàng trăm km phía sau tiền tuyến.
Trong khi đó, Nga cũng liên tục gia tăng quy mô các cuộc tấn công đường không, khai thác những khoảng trống trong mạng lưới phòng không vốn chịu nhiều sức ép của Ukraine, gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng.
Trong tháng 7/2026, Nga đã phóng ít nhất 126 tên lửa đạn đạo, mức cao nhất kể từ khi xung đột bùng phát. Theo Không quân Ukraine, không tên lửa nào trong số này bị đánh chặn. Các cuộc tập kích của Nga buộc Ukraine phải tạm thời đình chỉ hoạt động xuất khẩu một số mặt hàng như ngũ cốc và thép qua các cảng biển.
Hai mặt trận song song
Một mặt trận trải dài dọc chiến tuyến hơn 1.200km, nơi bộ binh và các kíp điều khiển UAV hoạt động liên tục từ những vị trí ẩn nấp. Nga tiếp tục tìm cách kiểm soát thêm lãnh thổ Ukraine và đang từng bước tiến tại khu vực Donbass ở miền Đông. Ukraine, với lực lượng quân sự nhỏ hơn đối phương, tiếp tục phòng thủ các khu vực do họ kiểm soát, đồng thời tìm cách giành lại lãnh thổ, trong đó có khu vực miền Nam.
Mặt trận còn lại diễn ra trên không, với các đợt tập kích nhằm vào những thành phố và cơ sở quân sự nằm sâu trong lãnh thổ hai nước, thường được tiến hành vào ban đêm. Quy mô và tần suất các cuộc tấn công này ngày càng tăng, kéo theo thương vong lớn hơn đối với cả dân thường Ukraine và Nga.
Mục tiêu của các chiến dịch đường không không chỉ giới hạn ở việc phá hủy các mục tiêu quân sự. Ukraine muốn gia tăng sức ép kinh tế lên Điện Kremlin, đưa tác động của xung đột tới gần đời sống người dân Nga và tạo thêm sức ép đối với Tổng thống Vladimir Putin trong các cuộc đàm phán về ngừng bắn.
Về phía Nga, các cuộc tập kích đường không của nước này tiếp tục gây tổn thất cho Ukraine, làm suy giảm cơ sở hạ tầng thiết yếu và tác động tới khả năng chiến đấu của quân đội đối phương.
Cuộc đua vũ khí trên không ngày càng khốc liệt
Cuộc chiến trên không giữa Nga và Ukraine ngày càng khốc liệt khi cả hai bên liên tục phát triển những loại vũ khí mới và mở rộng quy mô sản xuất, trong nỗ lực giành lợi thế trên chiến trường.
Nga đang trang bị động cơ phản lực cho các UAV giá rẻ có thiết kế tương tự dòng Shahed của Iran, triển khai mạng lưới vệ tinh hỗ trợ dẫn đường cho vũ khí, đồng thời phát triển các loại tên lửa hành trình chi phí thấp nhằm thu hẹp khoảng cách giữa UAV tấn công tốc độ chậm và các tên lửa chiến lược hiện đại. Máy bay chiến đấu Nga cũng thường xuyên sử dụng bom lượn dẫn đường bằng vệ tinh để tấn công các thị trấn và thành phố Ukraine.
Ukraine không ngừng phát triển kho vũ khí gồm UAV và các hệ thống lai giữa tên lửa và UAV, được trang bị công nghệ định vị và liên lạc ngày càng tiên tiến, cho phép tiến hành các cuộc tập kích chính xác hơn vào sâu trong lãnh thổ Nga. Tổng thống Zelensky tuyên bố sẽ tiếp tục tăng cường các cuộc tấn công đường không, trong bối cảnh Ukraine thử nghiệm những tên lửa đạn đạo đầu tiên do nước này tự phát triển.
Cả hai bên cũng đang tìm cách thích ứng với hoạt động tác chiến điện tử, trong đó có các biện pháp chống gây nhiễu và phát triển những hệ thống tự hành có khả năng điều hướng vũ khí tới mục tiêu với mức độ can thiệp của con người ngày càng thấp.
Khi Nga và Ukraine mở rộng năng lực tấn công đường không, các hệ thống phòng không của cả hai bên ngày càng chịu sức ép trong việc theo kịp tốc độ phát triển của vũ khí tiến công.
Tìm kiếm tử huyệt của đối phương
Ukraine đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng tên lửa đánh chặn Patriot do Mỹ sản xuất, một trong những năng lực phòng thủ quan trọng nhất của nước này trước tên lửa đạn đạo Nga.
Ông Zelensky đã yêu cầu các nhà ngoại giao tăng cường vận động đồng minh và đối tác cung cấp thêm hệ thống Patriot. Tuy nhiên, nguồn dự trữ toàn cầu đang chịu áp lực, một phần do nhu cầu phát sinh từ xung đột tại Iran. Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump được cho là đã rút lại cam kết cho phép Ukraine sản xuất hệ thống Patriot trong những năm tới, khiến nỗ lực bổ sung năng lực phòng thủ của Kiev thêm khó khăn.
Với Nga, một trong những thách thức lớn nhất là bảo vệ một lãnh thổ rộng lớn. Lợi thế về diện tích từng giúp Moscow có thêm chiều sâu chiến lược, nhưng nay cũng tạo ra nhiều mục tiêu mà Ukraine có thể nhắm tới bằng các UAV tấn công tầm xa được sản xuất với số lượng lớn.
Thông qua việc liên tục điều chỉnh phần mềm, phần cứng và phương thức tác chiến, Kiev đã tìm cách khai thác những điểm yếu trong mạng lưới phòng không của Nga.
Ông Anatolii Khrapchynskyi, sĩ quan dự bị thuộc Không quân Ukraine và chuyên gia phân tích quân sự, cho rằng trước khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt vào năm 2022, Moscow chủ yếu dựa vào năng lực răn đe từ kho vũ khí hạt nhân. Theo ông, hệ thống phòng không Nga “chỉ có thể bảo vệ được khoảng 40% các cơ sở quân sự chiến lược”.
Khi chiến dịch trên bộ của Nga gặp trở ngại, các chỉ huy Nga đã điều chuyển những hệ thống phòng không như Pantsir và Tor tới gần biên giới hơn. Động thái này giúp tăng cường bảo vệ lực lượng ở tiền tuyến, nhưng đồng thời có thể làm giảm mức độ bảo vệ đối với các căn cứ quân sự và trung tâm công nghiệp nằm sâu trong lãnh thổ Nga.
Theo các nhà phân tích, mỗi bệ phóng hoặc radar bị phá hủy đều đặt Moscow trước bài toán phân bổ nguồn lực giữa bảo vệ tiền tuyến và bảo vệ các mục tiêu quan trọng ở hậu phương.
“Thách thức của Nga về cơ bản là vấn đề địa lý. Khi Ukraine buộc Nga phải rút các hệ thống phòng không từ tiền tuyến về bảo vệ các thành phố hoặc nhà máy lọc dầu ở hậu phương, điều đó tạo ra những khoảng trống ở nhiều khu vực”, Justin Bronk, nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Các quân chủng Thống nhất Hoàng gia (RUSI), tổ chức nghiên cứu an ninh có trụ sở tại London, nhận định.
Dù Nga vẫn sở hữu mạng lưới phòng không tiên tiến, sức ép từ các cuộc tập kích liên tục khiến hệ thống này phải phân tán thành nhiều lớp phòng thủ ở các khu vực khác nhau. Ukraine đang tìm cách tận dụng những khoảng trống đó để tiến hành các cuộc tấn công cả vào sâu trong lãnh thổ Nga và tại những khu vực gần tiền tuyến, nhằm gây gián đoạn hoạt động hậu cần của đối phương.
Gần đây, Kiev cũng mở rộng phạm vi mục tiêu sang các cơ sở kho vận của Wildberries, một trong những nhà bán lẻ trực tuyến lớn nhất Nga, buộc Moscow tiếp tục điều chỉnh cách bố trí lực lượng phòng không.
Lợi thế của Nga
Để lấp đầy những khoảng trống mới, Nga đã triển khai một số biện pháp tạm thời, trong đó có việc đặt các tổ hợp pháo - tên lửa phòng không Pantsir trên các tòa nhà cao tầng nhằm tăng khả năng quan sát, cũng như sử dụng tàu chiến để tăng cường bảo vệ các khu vực phía Bắc như Murmansk.
Các chỉ huy Ukraine cũng cho biết lực lượng nước này đang điều chỉnh phương thức tác chiến. Thay vì luôn phải chờ phê duyệt từ cấp chỉ huy tập trung, một số phi công được phép thay đổi mục tiêu nếu phát hiện cơ hội tấn công những mục tiêu có giá trị cao hơn, chẳng hạn radar hoặc bệ phóng phòng không của Nga.
Tuy nhiên, về quy mô sản xuất quốc phòng, Ukraine vẫn khó có thể cạnh tranh với Nga. Moscow đang sản xuất hàng nghìn UAV tấn công, mồi bẫy và tên lửa hành trình theo các dây chuyền ngày càng được tiêu chuẩn hóa.
Các cơ quan tình báo Ukraine ước tính Nga sản xuất khoảng 120 tên lửa đạn đạo mỗi tháng, con số được cho là cao hơn đáng kể so với tổng sản lượng tên lửa đánh chặn Patriot của Mỹ.
Moscow đồng thời phát triển các UAV đánh chặn, trong khi tiếp tục duy trì nhiều hệ thống phòng không hiện đại như S-400 và S-300.
Một lợi thế quan trọng khác của Nga là ngành công nghiệp quốc phòng nước này vẫn duy trì được các chuỗi cung ứng tương đối ổn định bất chấp các lệnh trừng phạt. Moscow tiếp tục tìm kiếm và sử dụng các linh kiện vi điện tử từ nước ngoài cùng công nghệ lưỡng dụng, qua đó nhanh chóng điều chỉnh và nâng cấp một số hệ thống vũ khí. Theo giới phân tích, chiến lược của Nga có thể dựa trên tính toán rằng nước này sẽ làm suy giảm năng lực phòng không của Ukraine trước khi đối phương có thời gian khôi phục lại.
