Tôi có dịp ghé thăm Yên Thành - xã vùng 3 còn nhiều gian khó nhưng lại sở hữu kho tàng văn hóa vô cùng phong phú của đồng bào dân tộc Dao. Theo lời giới thiệu, chúng tôi đến nhà ông Hoàng Hữu Định, người con ưu tú của bản làng, người luôn đau đáu với việc sưu tầm và gìn giữ phong tục của cha ông. Trong căn nhà sàn rộng rãi, ngăn nắp, ông Định đang tỉ mỉ chép từng bài khấn gia tiên bằng chữ Nôm Dao lên mặt giấy bản. Ông bảo, đó là phần việc quan trọng nhất để chuẩn bị cho lễ cúng của gia đình.
Bên chén trà thơm nồng, câu chuyện về Tết Dao dần hiện lên rôm rả. Ông Định chia sẻ: “Người Dao cũng đón Tết theo lịch âm nhưng Tết của người Dao thường bắt đầu từ ngày 20 tháng Chạp và cũng cúng ông Công, ông Táo như người Kinh, tuy nhiên người Dao không cúng vào ngày 23 mà làm chung vào mâm cỗ tất niên.
Để có cái Tết đủ đầy, từ giữa năm, các gia đình đã chuẩn bị nuôi lợn, chăm gà. Hầu hết sản vật dâng lên tổ tiên đều là “của nhà trồng được”, kết tinh từ mồ hôi, công sức lao động suốt một năm qua. Trước ngày 30 Tết, mọi việc dọn dẹp nhà cửa, vườn tược phải hoàn tất. Một nghi lễ quan trọng không thể bỏ qua là lễ quét dọn bàn thờ. Nghi lễ này nhất thiết phải do người đàn ông chủ gia đình thực hiện. Với người Dao, vệ sinh bàn thờ sạch sẽ không chỉ là sự ngăn nắp, mà còn mang ý nghĩa tâm linh: quét đi những điều không may mắn của năm cũ để mở lòng đón nhận an lành, tài lộc của năm mới.
Điểm khác biệt thú vị là trên bàn thờ người Dao không nhất thiết phải có mâm ngũ quả. Tùy điều kiện, mỗi nhà sẽ bày biện khác nhau, nhưng tuyệt đối không thể thiếu lọ hoa tươi. “Người Dao kiêng dùng hoa lụa hay hoa giấy. Đã dâng lên tổ tiên thì phải là đồ thật, hoa thật, tấm lòng thật”, ông Định nhấn mạnh.
Khi công việc dọn dẹp xong xuôi, gia chủ sẽ chuẩn bị mâm cơm tất niên. Bên cạnh những món ăn quen thuộc như thịt lợn, thịt gà, bánh chưng, bánh dày và rượu ngô nồng nàn, mâm cỗ của người Dao Yên Thành còn có món bánh chít đặc trưng. Bánh được làm từ gạo nếp ngâm với nước lá cây rừng, mang hương vị thanh khiết của núi rừng đại ngàn.
Đáng chú ý, gia chủ không được tự ý thắp hương cúng trong ngày này mà phải mời thầy cúng hoặc những người có uy tín trong cộng đồng. Thầy cúng sẽ thay mặt gia đình đọc văn khấn, làm lễ giải hạn, xua đuổi điều xấu và mời “ma nhà” (tổ tiên) về ăn Tết cùng con cháu.
Sau bữa cơm tất niên ấm cúng, một thủ tục không thể thiếu là tắm lá thơm. Thứ nước lá rừng đặc biệt giúp tẩy trần, làm sạch cơ thể để mọi người diện những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất chờ đón giao thừa. Để bảo vệ không gian linh thiêng của gia đình, người Dao còn lấy cây gai về gài ở cổng và các vật dụng, nhằm ngăn cản ma quỷ vào quấy phá.
Đêm giao thừa ở Yên Thành mang màu sắc huyền bí. Vào thời khắc chuyển giao, người chủ gia đình sẽ ra giếng múc bát nước mới, đổ vào ống nứa có sẵn xơ mướp rồi đặt lên bếp đun. Cả gia đình sẽ cùng im lặng lắng nghe tiếng nước sôi.
“Nếu nước sôi to, reo vui thì năm đó con cái học hành giỏi giang, làm ăn phát đạt. Ngược lại, nếu tiếng nước nhỏ, người già trong nhà lại lo lắng về một năm không mấy thuận buồm xuôi gió”, ông Định giải thích về quan niệm dân gian đầy thú vị này.
Sáng mùng 1, việc xuất hành cũng được chuẩn bị kỹ lưỡng. Theo hướng thầy cúng đã chọn, người chủ gia đình cầm bó hoa đào, hoa mơ hoặc hoa mận đi ra khỏi nhà. Trước khi đi, mỗi thành viên phải đốt một tờ tiền vàng để xua đuổi tà ma. Khi trở về, họ mang theo cành hoa và vài viên đá nhỏ. Hòn đá tượng trưng cho của cải vững bền, nhành hoa tượng trưng cho sự sinh sôi, nảy nở, mang mùa xuân tràn đầy sức sống vào nhà.
Tết của người Dao kéo dài từ 3 đến 5 ngày. Đây là thời điểm bản, làng rộn ràng nhất với các trò chơi dân gian, như tung còn, kéo co... Trong sắc màu rực rỡ của váy áo thêu tay tinh xảo, những điệu nhảy, tiếng hát giao duyên vang vọng khắp các sườn đồi. Không ít đôi trai gái đã nên duyên vợ chồng từ những buổi đi hội xuân như thế. Cái Tết không chỉ là dịp đoàn viên gia đình mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, nơi những giá trị văn hóa được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Chia tay Yên Thành trong lòng vẫn còn vương vấn mãi điệu Ái dủng tha thiết, đầm ấm. Tết ở Yên Thành không chỉ là bánh trái, rượu nồng, mà là vẻ đẹp của một vùng văn hóa nguyên sơ, nơi con người luôn sống hiếu nghĩa với tổ tiên và trân trọng từng nhịp thở của núi rừng.
Trình bày: Thanh Ba
