Chào đón năm mới hanh thông
Ngay từ giữa tháng Chạp, nhiều gia đình ở các xã Tả Phìn, Tả Van, Mường Bo, Bản Hồ (tỉnh Lào Cai) đã bắt đầu chuẩn bị mâm lễ Tết theo phong tục người Dao đỏ.
Tùy điều kiện từng nhà, mâm cỗ có thể to hoặc nhỏ, nhưng nhất thiết phải đầy đủ lễ nghi.Trong căn nhà gỗ của gia đình ông Tẩn Vần Siệu – Nghệ nhân Ưu tú thôn Sả Séng (xã Tả Phìn) không khí Tết đến sớm hơn thường lệ. Con lợn nuôi suốt cả năm được mổ làm lễ, bánh dày nhân hạt bí, nhân lạc được giã đều tay, xếp ngay ngắn chờ giờ cúng.
Theo phong tục, gia đình người Dao đỏ dù khó khăn đến đâu cũng phải mổ ít nhất một con lợn để cúng Tết. Nhà khá giả có thể mổ hai đến ba con. Lợn sau khi làm sạch được chia làm ba phần: đầu, hai đùi trước, hai đùi sau. Cùng với đó là sáu chiếc bánh dày, ba chén nước, một chén rượu, bát hương và tiền giấy bản, tất cả được bày trang nghiêm trên bàn thờ.
Theo ông Tẩn Vần Siệu, người chủ trì lễ phải là thầy cúng hoặc người cao tuổi, có uy tín trong dòng họ. Trong không gian tĩnh lặng, trước sự chứng kiến đầy đủ của các thành viên trong gia đình, thầy cúng làm lễ giải hạn, xua đi rủi ro của năm cũ, mời ông bà tổ tiên và những người đã khuất về ăn Tết cùng con cháu.
"Hôm nay gia đình làm mâm cỗ Tết gồm lợn, bánh trái, rượu, tiền vàng… xin ông bà tổ tiên về chứng giám, phù hộ cho con cháu khỏe mạnh, cây trồng xanh tốt, chăn nuôi phát triển, mọi việc hanh thông", thầy cúng Lý Sài Ngan lầm rầm khấn.
Sau lễ cúng, đồ lễ được hạ xuống, chế biến thành các mâm cơm Tết. Anh em họ hàng, làng xóm được mời đến chung vui cùng gia đình. Tết của người Dao đỏ không chỉ diễn ra trong một nhà, mà quay vòng khắp bản, nhà này sang nhà khác, tạo nên không khí sum vầy kéo dài suốt những ngày đầu xuân.
Trong những ngày Tết, sau khi chúc Tết họ hàng, người Dao đỏ sống dưới chân núi Hoàng Liên Sơn lại tụ họp tại không gian sinh hoạt cộng đồng. Người già kể chuyện xưa, ôn lại phong tục, lớp trẻ ca hát, nhảy múa, chơi các trò dân gian.
Đây cũng là dịp để trai gái gặp gỡ, giao duyên qua những câu hát mộc mạc – nhiều đôi vợ chồng nên duyên từ những buổi chơi xuân như thế.
14 điệu nhảy dẫn đường cho tổ tiên
Ngày 30 Tết, từ người lớn đến trẻ nhỏ đều chọn cho mình những bộ trang phục Dao đỏ đẹp nhất, chuẩn bị đón thời khắc giao thừa.
Điểm nhấn đặc sắc nhất trong Tết Nguyên đán của người Dao đỏ chính là lễ hội Tết nhảy – nghi lễ mang đậm yếu tố tâm linh, chỉ được tổ chức ở những dòng họ đủ điều kiện làm lễ. Sáng mùng Một, nghi lễ mở đầu bằng màn "dọa chặt cây".
Trưởng tộc cầm dao vung lên trước cây đào, cây mận, tượng trưng cho việc nhắc nhở cây cối phải sinh sôi, đơm hoa kết trái. Người trong họ can ngăn, khấn xin – gửi gắm ước vọng mùa màng bội thu. Tiếp đó, các nam thanh niên – gọi là "sài cỏ" – dưới sự hướng dẫn của thầy cúng thực hiện 14 điệu nhảy thiêng.
Những điệu nhảy này mang ý nghĩa mở đường, bắc cầu để đón rước tổ tiên, về nhà ăn Tết, hưởng lộc. Để chào bố mẹ, tổ tiên đã khuất, điệu nhảy chỉ được thực hiện bằng một chân, đầu cúi, ngón tay trỏ giơ cao.
Để mời tiên nương, tiểu nữ giáng trần, điệu nhảy được diễn tả bằng múa cò, mô phỏng cảnh chim cò sải cánh bay xa, rồi dáo dác tìm chỗ đậu lại. Điệu nhảy mời thần linh được diễn tả bằng nhịp bước khoan thai và uy lực của loài hổ...
Nghệ nhân Ưu tú, thầy cúng Bàn A Ton (Bắc Hà) chia sẻ: Theo quan niệm của người Dao đỏ, ngọn lửa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống sinh hoạt và văn hóa, tâm linh.
Lửa được coi là vị thần giúp xua đuổi tà ma, bệnh tật, mang lại sự ấm áp và cuộc sống no đủ, thịnh vượng. Vì vậy, vào những dịp đầu xuân, các bản người Dao đỏ lại tổ chức nhảy lửa cầu năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu".
Thầy cúng Bàn A Ton cho biết: Mỗi điệu nhảy là một câu chuyện, mô phỏng hình ảnh tổ tiên giáng trần, cuộc sống lao động, săn bắn, cấy cày, dệt vải của con cháu. Tiếng tù và vang lên từng hồi, thầy cúng hướng sừng trâu về bốn phương để gọi chư thần.
Đặc biệt nhất là nghi thức "sài cỏ" lao vào bếp than đỏ rực để "tắm than" – gột rửa, thanh sạch thân tâm trước khi đón tổ tiên. Khi bếp than được nhóm đỏ rực, các thanh niên trong trạng thái tập trung cao độ, theo hiệu lệnh của thầy cúng, lần lượt nhảy qua than lửa mà không bị bỏng – biểu hiện rõ nét của niềm tin tâm linh và sự che chở của thần linh.
Theo lãnh đạo UBND xã Bắc Hà, dù đời sống kinh tế – xã hội ngày càng phát triển, người Dao đỏ vẫn giữ gìn được những phong tục đón Tết truyền thống. Những bước nhảy linh thiêng của người Dao đỏ như sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại. Tết nhảy không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là tài sản văn hóa quý giá, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân vùng cao Tây Bắc.
