Bầu cử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chế độ dân chủ
Tại tọa đàm "Lá phiếu cử tri - sức mạnh kiến tạo trong kỷ nguyên mới" do báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, GS.TSKH Phan Xuân Sơn, nguyên giảng viên cao cấp Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh thông tin, ngày 6/1/1946, chỉ hơn 4 tháng sau khi giành độc lập, Chính phủ lâm thời đã tổ chức cuộc tổng tuyển cử đầu tiên bầu ra Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Có thể nói đó là một cuộc bầu cử rất dân chủ, thậm chí có thể xem là một trong những cuộc bầu cử dân chủ nhất trên thế giới lúc bấy giờ. Bởi thời điểm đó ở một số nước, phụ nữ vẫn chưa có quyền bầu cử. Trong khi đó, Việt Nam thực hiện nguyên tắc bầu cử phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín; tất cả công dân, không phân biệt giới tính, giai cấp, tôn giáo, già hay trẻ đều có quyền tham gia.
Theo GS.TSKH Phan Xuân Sơn, tính chính danh của cuộc bầu cử xuất phát từ nguyên tắc hiến định: Mọi quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân. Trong các cuộc bầu cử, nhân dân trao quyền của mình cho những người được lựa chọn để họ thay mặt mình quản lý và điều hành quốc gia.
Vì vậy, bầu cử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chế độ dân chủ bởi những lý do sau: Thứ nhất, bộ máy Nhà nước trong chế độ dân chủ là do nhân dân lập ra. Thứ hai, trong quá trình hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách và pháp luật, chính những người đại diện của nhân dân sẽ xây dựng các quyết định đó, bảo đảm phù hợp với quyền, lợi ích hợp pháp và ý chí chính đáng của nhân dân.
Thứ ba, thông qua những người đại diện, nhân dân có thể giám sát hoạt động của Nhà nước. Nếu bộ máy Nhà nước không thực hiện đúng ý chí của nhân dân thì nhân dân có thể thay đổi thông qua các cuộc bầu cử tiếp theo, hoặc thông qua các cơ chế pháp lý khác.
Do đó, bầu cử có ý nghĩa quan trọng vì gắn với tính chính danh của Nhà nước. Tính chính danh này thể hiện ở ba yếu tố: tính đại diện, tính hợp pháp và tính hợp lý.
Về tính đại diện, Nhà nước đại diện cho ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân. Trong cơ cấu đại diện đó bảo đảm các nhóm xã hội, các lĩnh vực hoạt động, các vùng miền đều có đại diện trong Quốc hội và trong bộ máy Nhà nước.
Theo GS.TSKH Phan Xuân Sơn, bầu cử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chế độ dân chủ.
Về tính hợp pháp, quy trình bầu cử tuân thủ đúng Hiến pháp và pháp luật, đảm bảo dân chủ, công khai, minh bạch. Bầu cử được tổ chức theo nhiệm kỳ, thường là 5 năm. Người ứng cử phải được công bố đầy đủ thông tin như lý lịch, chương trình hành động… để cử tri có cơ sở lựa chọn.
Về tính hợp lý, tại Việt Nam, việc lựa chọn ứng cử viên được thực hiện thông qua nhiều kênh như tự ứng cử, do Đảng giới thiệu, do các tổ chức chính trị - xã hội giới thiệu… nhằm bảo đảm cơ cấu đại diện hợp lý giữa các ngành, các cấp, các vùng miền và các tầng lớp xã hội.
“Nếu tổ chức tốt bầu cử và mỗi công dân ý thức đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình khi tham gia bầu cử, thì điều đó không chỉ thể hiện ý nghĩa chính trị của chế độ dân chủ mà còn bảo đảm tính chính danh của Nhà nước, trong đó trực tiếp là bộ máy Quốc hội - một cơ quan rất quan trọng của Nhà nước”, GS.TSKH Phan Xuân Sơn nhận xét.
Theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, ĐBQH khóa XV, Quốc hội có ba chức năng quan trọng là lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Để thực hiện tốt các chức năng này, yếu tố then chốt chính là chất lượng của đại biểu Quốc hội. Chất lượng của cuộc bầu cử sẽ quyết định chất lượng đại biểu. Và chất lượng đại biểu sẽ quyết định chất lượng của hệ thống pháp luật cũng như các chính sách trong tương lai.
"Khi Quốc hội có những đại biểu đủ năng lực, bản lĩnh và trách nhiệm, các quyết sách được ban hành sẽ sát thực tiễn, có tính khả thi và phục vụ hiệu quả cho sự phát triển của đất nước. Không chỉ dừng lại ở chức năng lập pháp, Quốc hội còn thực hiện giám sát tối cao đối với hoạt động của bộ máy Nhà nước. Vì vậy, việc lựa chọn những đại biểu có năng lực, tâm huyết và trách nhiệm với cử tri có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả hoạt động của cả hệ thống chính trị", PGS.TS Nguyễn Chu Hồi nhận xét.
Quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân qua bầu cử
Ông Trần Văn Lâm, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội, khẳng định thể chế dân chủ với nguyên tắc quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân là một giá trị mà văn minh nhân loại hướng tới. Ở đó quyền lực Nhà nước phải thuộc về nhân dân và bầu cử tự do, dân chủ là con đường để nhân dân trao quyền và kiểm soát quyền lực Nhà nước.
Tại Việt Nam, từ khi Hồ Chí Minh đi tìm đường cứu nước, Người tìm đến đầu tiên là các nền dân chủ tư bản phương Tây. Khi gặp được chủ nghĩa Mác - Lênin, Người khẳng định, cách mạng là sự nghiệp của nhân dân và vì nhân dân. “Nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân”.
Tư tưởng đó được các Nghị quyết Đại hội ngày càng khẳng định, làm rõ hơn. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng khẳng định “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng”.
Nguyên tắc này đã được hiến định, trở thành giá trị cốt lõi xuyên suốt trong các bản Hiến pháp của nước ta qua nhiều thời kỳ. Từ Hiến pháp 1946: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”. Tư tưởng đó tiếp tục được kế thừa và phát triển trong các bản Hiến pháp sau này.
Về nội dung, nguyên tắc này khẳng định: Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực Nhà nước; Nhân dân thực hiện quyền lực của mình trực tiếp (dân chủ trực tiếp) hoặc thông qua các cơ quan đại diện do mình bầu ra (dân chủ đại diện), trước hết là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp; Thông qua bầu cử, thông qua lá phiếu, nhân dân lựa chọn người đại diện, trao quyền và đồng thời giám sát việc thực thi quyền lực.
Về ý nghĩa chính trị: Nguyên tắc này khẳng định bản chất dân chủ của Nhà nước ta, bảo đảm Nhà nước phải xuất phát từ lợi ích và ý chí của nhân dân; củng cố niềm tin của nhân dân vào chế độ. Bảo đảm tính chính danh; bảo đảm sự bền vững của chế độ.
Ông Trần Văn Lâm khẳng định, thể chế dân chủ với nguyên tắc quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân là một giá trị mà văn minh nhân loại hướng tới.
Về ý nghĩa pháp lý, nguyên tắc này là cơ sở hiến định quan trọng để: Làm cơ sở xây dựng toàn bộ hệ thống pháp luật và tổ chức bộ máy Nhà nước; Là nền tảng cho các quy định pháp luật về bầu cử, đại diện, giám sát quyền lực.
“Thông qua bầu cử dân chủ, nguyên tắc quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân được hiện thực hóa; tạo tính chính danh của chế độ; làm cơ sở xây dựng bộ máy Nhà nước và hệ thống pháp luật quốc gia. Bầu cử không chỉ là quá trình lựa chọn đại biểu, mà mỗi lá phiếu có trách nhiệm là quá trình thực hiện quyền làm chủ; quyền giám sát, kiểm soát quyền lực Nhà nước của nhân dân. Lá phiếu có trách nhiệm sẽ quyết định chất lượng đại biểu, chất lượng bộ máy; chất lượng thể chế trong tương lai”, ông Trần Văn Lâm nêu ý kiến.
Ông Trần Văn Lâm gửi gắm thông điệp đến cử tri: Cử tri hãy thực hiện quyền làm chủ đất nước thông qua lá phiếu bầu cử Quốc hội, HĐND các cấp vào ngày 15/3/2026. Mỗi lá phiếu có trách nhiệm của cử tri là những viên gạch hồng dựng xây tương lai quê hương, đất nước.
