Riêng năm 2024, có tới 37,7% trong số 500 quần thể cá được theo dõi đã bị đánh bắt quá mức, tăng so với mức 35,4% của năm 2022. Một nghiên cứu gần đây của Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cảnh báo rằng 90% nguồn dự trữ cá biển toàn cầu đang đối mặt với nguy cơ cạn kiệt do khai thác quá mức hoặc tận diệt.
Trước thực trạng đáng lo ngại này, Ngày Đại dương Thế giới 2025 (8/6) chọn chủ đề “Đánh bắt bền vững có nghĩa là nhiều hơn nữa”, nhằm nhấn mạnh vai trò thiết yếu của việc khai thác hải sản bền vững trong bảo tồn đại dương, duy trì quần thể cá khỏe mạnh, bảo vệ đa dạng sinh học và đảm bảo an ninh lương thực cho các thế hệ tương lai.
Theo báo cáo của Hội đồng Quản lý biển (MSC), dân số toàn cầu đã đạt 8 tỷ người vào tháng 11/2022 và được dự báo sẽ gần chạm mốc 10 tỷ vào năm 2050. Trong khi đó, mức tiêu thụ hải sản (từ tự nhiên và nuôi trồng) đang tăng nhanh gấp đôi tốc độ tăng dân số. Biến đổi khí hậu khiến nhiệt độ đại dương tăng, làm thay đổi đường di cư của cá và đẩy chúng rời xa các ngư trường truyền thống. Tuy nhiên, nhiều ngư dân vẫn khai thác theo thói quen cũ, dẫn đến việc đánh bắt quá mức. Cùng lúc, hoạt động đánh bắt bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) vẫn đang diễn ra tràn lan.
Việc đánh bắt quá mức hoặc tận diệt không chỉ làm suy giảm mà còn có thể xóa sổ nhiều loài sinh vật biển, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái đại dương. Đồng thời, điều này đặt ra mối đe dọa lớn đối với hàng triệu người phụ thuộc vào hải sản để đảm bảo lương thực và sinh kế, đặc biệt là ở các cộng đồng ven biển. Hải sản hiện đang cung cấp nguồn protein thiết yếu cho hơn 3 tỷ người trên toàn cầu. Báo cáo Tình hình Nghề cá thế giới (SOFIA) năm 2024 của FAO cho thấy, năm 2022, có 61,8 triệu người trên thế giới ít nhất một phần phụ thuộc vào đánh bắt và nuôi trồng thủy sản để kiếm sống. Một minh chứng rõ ràng cho hệ lụy của việc khai thác quá mức là sự sụp đổ của ngành cá tuyết tại Grand Banks (Canada) năm 1992, khiến hơn 35.000 ngư dân và công nhân tại hơn 400 cộng đồng ven biển mất việc làm.
Trong nỗ lực thúc đẩy đánh bắt bền vững và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường biển, trên bình diện quốc tế, tháng 6/2022, sau hơn 2 thập niên đàm phán, các nước thành viên Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đã ký thỏa thuận về trợ cấp nghề cá. Thỏa thuận cấm các khoản trợ cấp góp phần đánh bắt IUU, hoặc đánh bắt quá mức, đe dọa tính bền vững của nguồn cá trên hành tinh, đồng thời nhất trí các quy chế miễn trừ đặc biệt đối với các nước đang phát triển. Để có hiệu lực, thỏa thuận cần được sự chấp thuận của hai phần ba trong tổng số 166 thành viên WTO (110 thành viên). Cho đến nay, 99 thành viên WTO đã phê chuẩn thỏa thuận, trong đó có Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc, Nhật Bản, Philippines, Canada...
Ủy ban châu Âu (EC) ngày 5/6 đã thông qua Hiệp ước Đại dương châu Âu. Đây là lần đầu tiên EU thống nhất tất cả các chính sách liên quan đến đại dương trong một khuôn khổ chung, thể hiện tầm nhìn “Một đại dương, Một chiến lược”.
Việc hợp tác, xúc tiến các thỏa thuận song phương, đa phương về trữ lượng cá, đặt ra giới hạn đánh bắt đối với các loài cụ thể nhằm giúp quần thể cá có thời gian để phục hồi và duy trì khả năng sống ngày càng được chú trọng. Tổ chức Nghề cá Bắc Đại Tây Dương đã thiết lập hạn ngạch cho các loài cá khác nhau để quản lý chúng một cách hợp lý. Các phương pháp đánh bắt hiện đại, thân thiện với môi trường được áp dụng rộng rãi. Cùng với đó là tăng cường nuôi trồng thủy sản và khôi phục môi trường sống trên đại dương.
Nhiều quốc gia có quy định về kiểm soát nghề cá và bảo tồn môi trường biển, đồng thời thiết lập các khu bảo tồn biển rộng lớn, cho phép các đàn cá phục hồi, bảo vệ các giai đoạn sống dễ bị tổn thương và bảo tồn đa dạng sinh học. Bên cạnh đó là những sáng kiến như sử dụng các thiết bị có khả năng loại trừ hoặc thả các loài không nằm trong mục tiêu đánh bắt; giảm đánh bắt bằng lưới kéo đáy để bảo vệ môi trường sống dưới đáy đại dương. Na Uy nổi tiếng với hệ thống nuôi trồng thủy sản tiên tiến và bền vững cùng nghề cá hoang dã được quản lý tốt nhờ phát triển các kế hoạch quản lý nghề cá toàn diện, nêu rõ các mục tiêu quản lý dựa trên các đánh giá khoa học. Mới nhất, EU cũng đã ra mắt phiên bản thử nghiệm của Nền tảng Đại dương Kỹ thuật số. Đây là công cụ số hóa tiên tiến được thiết kế nhằm hỗ trợ công tác hoạch định chính sách và bảo tồn biển một cách hiệu quả, minh bạch và dựa trên dữ liệu khoa học.
Theo Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đến năm 2030, tại Việt Nam có 27 khu bảo tồn biển được thành lập và hoạt động hiệu quả với tổng diện tích vùng biển được khoanh vùng bảo tồn khoảng 454.676 ha... Đến năm 2050, Việt Nam có nghề cá phát triển bền vững, hiện đại, tương đương các nước có nghề cá phát triển trong khu vực và trên thế giới. Chuyển đổi sinh kế tại các cộng đồng ngư dân ven biển theo hướng giảm khai thác, tăng nuôi trồng và đẩy mạnh bảo tồn biển, bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản được xác định là hướng đi bền vững của ngành thủy sản. Bên cạnh đó, Việt Nam đã không ngừng nỗ lực để từng bước đáp ứng yêu cầu chống khai thác IUU theo khuyến nghị của EC. Việc Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tham dự Hội nghị Đại dương Liên hợp quốc lần thứ ba (UNOC3) tại Pháp từ ngày 9-13/6 thể hiện rõ Việt Nam là một quốc gia biển trách nhiệm, chủ động và bền vững.
Phát triển kinh tế biển bền vững đồng nghĩa nghề cá được quản lý hiệu quả song song với bảo vệ môi trường, chấm dứt đánh bắt quá mức hoặc tận diệt, từ đó giúp tăng sản lượng trong dài hạn. FAO ước tính nếu đảm bảo nghề cá trên toàn thế giới được quản lý bền vững, sẽ có thêm 16 triệu tấn cá mỗi năm, đủ cung cấp protein cho thêm 72 triệu người.
Giám đốc khoa học và tiêu chuẩn của MSC, Tiến sĩ Rohan Currey khẳng định rằng giải quyết tình trạng đánh bắt quá mức là giải pháp “đôi bên cùng có lợi” cho Trái Đất của chúng ta. Bởi vậy, khai thác nguồn lợi thủy sản bền vững chính là lựa chọn sáng suốt, đúng đắn và có trách nhiệm vì tương lai.
