Hướng nghiệp cho học sinh THPT: Đừng để "bẫy" xu hướng dẫn dắt tương lai

Lựa chọn ngành nghề theo cảm tính

Chỉ còn 4 tháng nữa là đến kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông quốc gia, nhưng em Vũ Phương Mai - học sinh lớp 12 ở phường Tân Mai, Hà Nội - vẫn chưa biết chọn thi vào ngành nào. Mai chia sẻ: “Vì các môn con học tốt lại không nằm trọn trong khối nào nên con rất bối rối khi chọn ngành, chọn nghề. Con sẽ chọn ngành nghề dựa theo năng lực của bản thân và gợi ý của gia đình”.

Phương Mai cho biết thêm, nhà trường có làm công tác hướng nghiệp cho học sinh nhưng không đáng kể, chỉ cho thông tin chung chung về 1 - 2 lĩnh vực đang hot như: AI, công nghệ thông tin, kinh doanh, du học,… Trong khi đó, mỗi học sinh có lợi thế và nhược điểm riêng, không phải bạn nào cũng chạy đua chọn ngành nghề theo xu hướng, hottrend được. “Chúng con mong muốn nhà trường tư vấn nhiều ngành nghề và đa dạng lĩnh vực hơn để phù hợp với đa số học sinh”, Phương Mai bày tỏ.

Cô Lò Thị Kiều Oanh, giáo viên đang dạy tại một trường THPT ở nội thành Hà Nội cho biết: Nhận thức hướng nghiệp của học sinh THPT hiện nay đã có những chuyển biến tích cực. Các em quan tâm sớm hơn đến việc lựa chọn ngành học và nghề nghiệp tương lai. Tuy nhiên, phần lớn học sinh vẫn còn mắc những sai lầm phổ biến như: lựa chọn ngành nghề theo xu hướng xã hội, theo mức thu nhập kỳ vọng hoặc theo định hướng của gia đình, trong khi chưa có sự hiểu biết đầy đủ về đặc điểm nghề nghiệp cũng như năng lực, sở thích, điều kiện của bản thân và định hướng cá nhân.

“Việc thiếu trải nghiệm thực tế và kỹ năng tự đánh giá bản thân cũng là nguyên nhân dẫn đến học sinh lựa chọn nghề nghiệp theo cảm tính, thiếu tính bền vững lâu dài. Bên cạnh đó, việc tiếp nhận thông tin về nghề nghiệp thông qua mạng xã hội khiến học sinh lựa chọn ngành nghề thiếu thực tế”, cô Kiều Oanh nêu rõ.

Với góc nhìn của một nhà tư vấn chính sách trong hướng nghiệp, bà Đặng Thị Mai Trang, Trưởng đại diện tại Việt Nam của Viện Kế toán Công chứng Anh và xứ Wales (ICAEW) cho hay, nhiều khi học sinh chọn ngành nghề theo định hướng của gia đình, hoặc suy nghĩ chỉ cần vào được đại học, còn ngành nghề gì thì tính sau. Cũng có không ít bạn suy nghĩ rằng, học ngành nào thì khi ra trường chỉ làm công việc đó thôi. Các bạn không nghĩ là học đại học chỉ cho mình nền tảng, học một ngành nhưng có thể làm rất nhiều công việc khác nhau.

“Có trường hợp các con phát hiện mình học ngành không phù hợp với bản thân nhưng không dám thay đổi nên cố học cho xong 4 năm đại học. Thế nhưng phía trước là cả cuộc đời, nếu hy sinh công sức đó để chuyển hướng sang ngành nghề phù hợp với bản thân là điều rất đáng”, bà Đặng Thị Mai Trang đưa ra lời khuyên.

Dám thử sức và dám từ bỏ

Theo cô Lò Thị Kiều Oanh, hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ đang tác động rõ rệt đến việc lựa chọn nghề nghiệp của học sinh. AI vừa mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp mới, vừa làm thay đổi hoặc thay thế một số công việc truyền thống, đòi hỏi học sinh khi chọn nghề cần quan tâm hơn đến các năng lực cốt lõi như: tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng, kỹ năng số và học tập suốt đời. Do đó, công tác hướng nghiệp trong nhà trường cũng cần chuyển từ định hướng “chọn một nghề cố định” sang trang bị cho học sinh năng lực thích ứng với sự biến đổi nhanh của thị trường lao động.

Chọn ngành nghề cho tương lai là một việc rất quan trọng trong hành trình trưởng thành của học sinh. Công tác hướng nghiệp trong nhà trường nếu làm tròn vai sẽ đóng vai trò khá quan trọng. Thế nhưng tại các trường học, công tác hướng nghiệp còn không ít vướng mắc. Cô Lò Thị Kiều Oanh cho hay: Nội dung và thời lượng dành cho hoạt động hướng nghiệp còn hạn chế, chưa được triển khai một cách hệ thống, liên tục và phù hợp với đặc điểm từng học sinh. Đội ngũ giáo viên làm công tác hướng nghiệp chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu, trong khi tài liệu và nguồn thông tin hướng nghiệp còn thiếu và chưa cập nhật kịp thời. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong công tác hướng nghiệp chưa chặt chẽ, thiếu thường xuyên và chưa thống nhất, còn mang tính hình thức dẫn đến hiệu quả tư vấn, định hướng nghề nghiệp cho học sinh chưa cao.

“Học sinh cần được hướng nghiệp từ sớm, phù hợp nhất là bắt đầu từ cấp THCS và được triển khai liên tục, có hệ thống trong suốt quá trình học tập. Ở giai đoạn THCS, học sinh cần được giúp nhận diện năng lực, sở thích và giá trị nghề nghiệp; sang cấp THPT, công tác hướng nghiệp cần đi vào chiều sâu, gắn với lựa chọn môn học, ngành học và lộ trình nghề nghiệp cụ thể, từ đó giúp học sinh đưa ra quyết định phù hợp và bền vững hơn”, cô Kiều Oanh nhấn mạnh.

Ở một góc nhìn khác, TS Phạm Hiệp, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao Tri thức, Trường Đại học Thành Đô cho rằng, chúng ta cần “định hướng kỹ năng” cho học sinh, sinh viên thay vì định hướng nghề nghiệp. Vậy định hướng kỹ năng như thế nào? Thứ nhất, thông tin phải đầy đủ. Những kênh thông tin tin cậy, mô tả kỹ lưỡng các kỹ năng cũng như nghề nghiệp tương ứng với nó là điều chưa có ở Việt Nam. Thứ hai, việc xây dựng các chương trình đào tạo trong nhà trường cần phải gắn liền với các kỹ năng cụ thể, làm nền tảng cho các kỹ năng tiếp theo. Thứ ba, cần một chính sách linh động hơn nhằm hỗ trợ người học trong trường hợp lựa chọn sai và giúp họ sửa sai.

“Ở tuổi 17 - 18 thật khó bắt một học sinh trung học có lựa chọn đúng về ngành học. Nhiều em đã phải cố gắng học nốt tại một trường, ngành học khi phát hiện bản thân không thích, không phù hợp với ngành học đó bởi không được phép chuyển ngành học giữa chừng và không được công nhận tín chỉ khi chuyển sang ngành khác dù các môn học được công nhận tương đương. Thực tế vấn đề này hoàn toàn nằm trong tay các nhà hoạch định chính sách, việc sửa quy định linh động hơn không phải là việc quá khó”, TS Phạm Hiệp nhận định.

Dưới góc độ của một nhà tuyển dụng cũng như một chuyên gia về công nghệ, ông Đinh Trần Tuấn Linh, Giám đốc Công ty công nghệ UNIKON cho rằng, học sinh không nên chọn ngành nghề theo trend bởi đến khi mình ra trường thì trend đó có thể đã lỗi thời. Nên chọn nghề càng cơ bản càng tốt, kể cả những nghề đó mình không quá thích, nhưng đến một thời gian nào đó trong tương lai, các bạn sẽ cần.

Về sự tác động của AI đến việc lựa chọn nghề nghiệp của học sinh, sinh viên, ông Tuấn Linh cho rằng, trên thực tế, chúng tôi chưa chứng kiến một cuộc sa thải nhân viên nào có nguyên nhân do AI. Thậm chí một số doanh nghiệp, tập đoàn sử dụng AI nhưng sau một thời gian thì thấy AI không thể thay thế con người.

Đưa ra lời khuyên cho học sinh, sinh viên trong việc chọn ngành, chọn nghề, nhà tuyển dụng Đinh Trần Tuấn Linh nhấn mạnh: “Chúng ta đam mê cái gì thì hãy dám thử sức làm. Và dám từ bỏ thứ đang cố định để chuyển sang cái mới phù hợp và đúng với mình hơn”.