Lào Cai là vùng đất đa sắc màu văn hóa. Đây là chất liệu phong phú cho các văn nghệ sĩ sáng tác với các chuyên ngành như: văn học, nhiếp ảnh, âm nhạc, múa, mĩ thuật... Tác phẩm văn học - nghệ thuật về đề tài các dân tộc thiểu số không chỉ góp phần lưu giữ giá trị dân tộc mà còn góp phần quảng bá văn hóa, thu hút du khách đến với Lào Cai.
Văn học là một mảng lớn trong hoạt động sáng tác văn học - nghệ thuật các dân tộc thiểu số. Tác giả là người dân tộc thiểu số vốn được tắm mình trong văn hóa dân tộc từ nhỏ, vì vậy, khai thác được chiều sâu văn hóa. Mặt khác, với sự góp mặt của các tác giả khác có thêm góc nhìn riêng, tạo ra sự đa chiều trong thể hiện đề tài và thể loại. Trong mỗi trang sách đều ẩn chứa nhân sinh quan sâu sắc. So với bình diện chung cả nước, văn học nghệ thuật của Lào Cai có sự nổi trội về mảng văn xuôi.
Các tác phẩm: tiểu thuyết “Chúa đất miền Khau Sưa” của nhà văn Hoàng Thế Sinh; tập ký “Lào Cai những khúc đường” của nhà văn Mã A Lềnh; tập ký “Chăm lo học hành trên triền núi mờ sương” của Nhà giáo Ưu tú Cao Văn Tư; tiểu thuyết “Cánh cung đỏ” của nhà văn Hà Lâm Kỳ; tập truyện ký “Bản hùng ca Tây Bắc” của Nguyễn Hiền Lương; tập ký “Mường Lò mở hội” của Hoàng Việt Quân; tập tản văn “Mùa hoa tớ dày” của Phạm Công Thế; tập truyện ngắn “Hun hút đường quê” của Nông Quang Khiêm; tập truyện ngắn “Vách gỗ” của Nguyễn Ngọc Yến; tập ký “Những người con của núi Hoàng Liên” của tác giả Nguyễn Văn Tông… là những minh chứng sống động cho nhận định đó.
“Để những tác phẩm viết về đề tài dân tộc thiểu số đến gần hơn với công chúng, cần quảng bá sâu rộng hơn nữa trong cộng đồng, truyền thông và nhà trường. Các tác giả lấy cuộc sống đưa vào tác phẩm và từ tác phẩm sẽ phục vụ lại cuộc sống. Những tác phẩm đó phục vụ cho sự phát triển của xã hội, giáo dục truyền thống, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ”
Nếu như văn học phản ánh cuộc sống bằng ngôn từ thì nhiếp ảnh lại phản ánh bằng hình ảnh. Những triền ruộng bậc thang uốn lượn, rừng hoa đào bung sắc giữa trời xuân Tây Bắc, các chàng trai, cô gái Mông tự tình trong hội xuân hay con người vùng cao bình dị… đều sống động qua ống kính của nghệ sĩ nhiếp ảnh. Những tên tuổi như: Vũ Chiến, Gia Chiến, Thanh Miền, Tuấn Vũ... đã để lại nhiều dấu ấn.
Là người chuyên chụp ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải, nghệ sĩ nhiếp ảnh Thanh Miền nhớ lại hơn hai mươi năm trước: “Tôi cảm phục sự kỳ công của người Mông khi vượt qua khắc nghiệt của núi non hiểm trở để làm nên kiệt tác ruộng bậc thang! Bàn tay khéo léo và kinh nghiệm canh tác lâu đời đã giúp họ có được tác phẩm nghệ thuật trở thành Danh thắng quốc gia đặc biệt. Tôi đã tìm ra những tuyệt tác rồi đặt tên là: Mâm xôi vàng, Vòng vàng, Vòng bạc của người Mông”. Giờ đây, các homestay đến các resort ở Mù Cang Chải luôn đông khách du lịch. Thế mới thấy sức lan tỏa của nhiếp ảnh, đi thẳng vào trái tim của con người.
Đối với bộ môn múa, các biên đạo múa đã khai thác ngôn ngữ, chất liệu múa trong đời sống của các dân tộc thiểu số hoặc dựa vào những nét riêng trong phong tục, tập quán, lối sống của đồng bào để xây dựng thành các tác phẩm biểu diễn trên sân khấu chuyên nghiệp. Nhiều điệu múa dân gian đã vượt ra khỏi không gian, môi trường sống để trở thành di sản. Các nghệ sĩ đã phục dựng màn đại xòe cổ, các lễ hội truyền thống, tạo ra không gian văn hóa đặc sắc.
“Khi lễ hội bị mai một, tôi trăn trở lắm! Song, chính quyền địa phương quyết tâm khôi phục và tôi được các bậc cao niên giúp đỡ để phục dựng theo nguyên bản".
Từ phục dựng lễ hội Lồng tồng ở xã Thượng Bằng La năm 2008 và ở xã Kiên Thành cũ (nay là xã Quy Mông) năm 2009, đến nay, các lễ hội được tổ chức thường xuyên, trở thành nét văn hóa truyền thống, điểm vui chơi của người dân mỗi dịp đầu xuân. Sinh sống ở miền núi, mỗi nghệ sĩ phải có trách nhiệm sưu tầm, bảo tồn văn hóa, bản sắc dân tộc.
Ngoài ra, các nhạc sĩ: Phùng Chiến, Quách Hùng… và họa sĩ: Nguyễn Đình Thi, Đỗ Chung, Hiền Lương, Trần Quang Minh… cũng đều khai thác chất liệu dân gian, lột tả sinh động đời sống sinh hoạt, văn hóa các dân tộc, phong cảnh thiên nhiên qua lĩnh vực âm nhạc và hội họa. Thành tựu của họ không chỉ thể hiện bằng các giải thưởng mà còn là sự yêu mến của công chúng.
Nghị quyết 23 ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị về “Tiếp tục xây dựng và phát triển nền văn học - nghệ thuật trong thời kỳ mới” đã xác định tập trung mọi nguồn lực xây dựng nền văn học - nghệ thuật Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng, phát triển đội ngũ văn nghệ sĩ toàn diện cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu loại hình... Có nghị quyết của Đảng soi đường, lòng đam mê và sự nỗ lực không ngừng của các văn nghệ sĩ, Lào Cai sẽ có thêm nhiều tác phẩm xuất sắc về đề tài dân tộc thiểu số, khai thác chất liệu từ đời sống của cộng đồng các dân tộc anh em sinh sống bên dãy Hoàng Liên Sơn, hòa quyện vào dòng chảy chung của văn học - nghệ thuật.
