Giữ chân bác sĩ công: Cần đột phá đãi ngộ và môi trường làm việc

Chính sách đãi ngộ ngành y đang cải thiện với việc tăng lương khởi điểm, nâng phụ cấp đặc thù lên tới 100% ở vùng khó khăn và hỗ trợ nhà ở cho nhân lực chất lượng cao; từ 2025-2026, bác sĩ được xếp lương bậc 2 ngay khi tuyển dụng. Tuy nhiên, thu nhập tại nhiều bệnh viện công vẫn thấp hơn đáng kể so với khu vực tư, đặc biệt phụ cấp trực đêm chỉ từ 18.000-100.000 đồng/ngày, chưa tương xứng áp lực công việc. Khoảng cách này đang thúc đẩy xu hướng dịch chuyển nhân lực, đặt ra thách thức “chảy máu chất xám” cho y tế công lập.

Theo giới chuyên gia, các chính sách hiện nay mới dừng ở mức khích lệ, chưa đủ tạo đột phá. Để giữ chân nhân tài bền vững, ngành y cần cải cách tiền lương theo hướng căn cơ, bảo đảm lương cơ bản đủ sống thay vì phụ thuộc vào phụ cấp. Đồng thời, phải có cơ chế đãi ngộ đặc thù cho các lĩnh vực rủi ro cao như cấp cứu, hồi sức, phẫu thuật; tăng phụ cấp trực và thủ thuật để ghi nhận đúng mức áp lực nghề nghiệp. Cùng với đó, cải thiện môi trường làm việc, giảm thủ tục hành chính, mở rộng cơ hội đào tạo và tăng cường bảo vệ pháp lý sẽ là yếu tố then chốt giúp đội ngũ y tế yên tâm gắn bó lâu dài.

Giữ chân bác sĩ giỏi: Không chỉ là câu chuyện tiền lương

Từ nhiều năm nay, câu chuyện giữ chân nhân lực y tế chất lượng cao tiếp tục thu hút sự quan tâm đặc biệt của xã hội. Đề cập về việc thu nhập và phụ cấp hiện nay của bác sĩ công lập đã tương xứng với thời gian đào tạo dài và áp lực nghề nghiệp đặc thù hay chưa, ThS.BS Đỗ Doãn Bách, Khoa C3 - Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai, Phó Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ Hà Nội cho rằng, cần nhìn nhận vấn đề một cách đa chiều.

Theo bác sĩ Bách, dù chế độ đãi ngộ và bảo vệ nhân viên y tế đã được cải thiện, lương và phụ cấp vẫn không phải yếu tố quyết định động lực cống hiến: “Thu nhập là điều kiện để sống nhưng môi trường làm việc, an toàn nghề nghiệp và cơ hội phát triển mới là điều giữ chân chúng tôi”.

Công tác tại Bệnh viện Bạch Mai từ năm 2017, anh cho biết, bệnh viện luôn nỗ lực tạo điều kiện cho nhân viên, song vẫn chịu áp lực lớn về tài chính, cơ chế, dự án cơ sở 2 tại Hà Nam và những vướng mắc đấu thầu, vật tư y tế.

Theo bác sĩ Bách, giai đoạn 2025-2026, nhiều chính sách mới như tăng lương cơ sở, nâng phụ cấp cho chuyên ngành đặc thù, ưu đãi bác sĩ về tuyến cơ sở, vùng sâu vùng xa và tăng bảo vệ nhân viên y tế đã mang lại tín hiệu tích cực, giúp đội ngũ phần nào yên tâm hơn. Tuy vậy, để giữ chân người tài thì thu nhập chưa phải là yếu tố quyết định.

“Lương hiện nay có thể nói là đủ sống. Nhưng để gắn bó lâu dài thì cần môi trường tốt, hành lang pháp lý rõ ràng, giảm tải khối lượng công việc và có lộ trình phát triển cụ thể”, bác sĩ Bách nhấn mạnh.

Trước thực tế nhiều bác sĩ chuyển sang khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài làm việc, anh nhìn nhận sự dịch chuyển này là xu thế tất yếu trong bối cảnh kinh tế tư nhân phát triển mạnh. Các bệnh viện tư đang đầu tư bài bản về cơ sở vật chất, máy móc, đội ngũ hỗ trợ và môi trường nghiên cứu. Ở đó, một bác sĩ có thể tập trung vào chuyên môn chính thay vì phải kiêm nhiệm nhiều đầu việc như tại bệnh viện công.

“Có những nơi, bác sĩ chỉ cần làm 1-2 việc chính, có cả ê-kíp hỗ trợ phía sau. Trong khi ở bệnh viện công, quá tải khiến nhiều người phải gánh cùng lúc 5-6 nhiệm vụ. Cùng mức thu nhập và thời gian cống hiến, nhưng sự khác biệt về phúc lợi, điều kiện làm việc và phân bổ nhân lực khiến khu vực tư trở nên hấp dẫn hơn với một bộ phận bác sĩ trẻ”, bác sĩ Bách so sánh.

Bác sĩ Bách cũng cho rằng, phần lớn thầy thuốc khi chọn nghề đều đặt mục tiêu cống hiến lên trên thu nhập. “Người giỏi muốn được phát huy năng lực, làm việc trong môi trường minh bạch và được ghi nhận xứng đáng. Nếu đáp ứng được điều đó, họ sẽ gắn bó”.

Theo anh, giải pháp mang tính đột phá là ưu tiên phát triển y tế cơ sở - “mắt xích đầu tiên” trong quản lý sức khỏe cộng đồng, nhằm phát hiện sớm bệnh, quản lý bệnh mạn tính và giảm tải tuyến trên. Muốn vậy, cần nâng cao chuyên môn, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển khám chữa bệnh từ xa và mô hình bệnh viện vệ tinh để khi tuyến dưới đủ mạnh, tuyến cuối sẽ bớt quá tải, điều kiện làm việc của bác sĩ cũng được cải thiện.

Bác sĩ Bách đề xuất cần cơ chế rõ ràng để phát hiện, sử dụng nhân tài với tiêu chí cụ thể và lộ trình phát triển phù hợp, như đưa về cơ sở, vùng sâu vùng xa rèn luyện trước khi giao trọng trách lớn hơn.

Anh cũng cho rằng, cần quan tâm đến thời gian làm việc và cân bằng cuộc sống. Áp lực bệnh nhân lớn khiến nhiều bác sĩ công khó đảm bảo thời gian cho gia đình, trong khi quy định nghỉ sau trực chưa được thực thi nghiêm; Trái lại, ở một số bệnh viện tư hoặc quốc tế, bác sĩ thường không làm quá 40 giờ mỗi tuần.

Ngành đặc biệt - chính sách cũng phải đặc biệt

Theo PGS.TS Trần Đắc Phu, chuyên gia y tế dự phòng (Bộ Y tế), ngành y là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi thời gian đào tạo dài, áp lực nghề nghiệp lớn và trách nhiệm xã hội nặng nề. Những năm gần đây, đặc biệt sau Nghị quyết số 72 của Bộ Chính trị, đội ngũ cán bộ y tế đã nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, nếu so sánh với khu vực tư nhân, mức thu nhập của bác sĩ, nhân viên y tế trong hệ thống công lập vẫn còn khoảng cách đáng kể.

“Rõ ràng so với tư nhân thì mức lương còn thấp. Có sự đãi ngộ nhưng chưa thực sự tương xứng với môi trường làm việc vất vả và tính chất đặc thù của nghề”, ông Phu thẳng thắn nhìn nhận. Dù vậy, ông cũng cho rằng, việc so sánh giữa khu vực công và tư đôi khi là “khập khiễng”, bởi mỗi khu vực có sứ mệnh và cơ chế vận hành khác nhau.

Trong khi bệnh viện tư có quyền lựa chọn dịch vụ, đối tượng phục vụ và cơ chế thu phí linh hoạt, thì hệ thống y tế công phải đảm đương nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe toàn dân, đặc biệt là người nghèo, người thuộc diện chính sách, các nhóm yếu thế. Nhiều lĩnh vực như y tế dự phòng gần như hoàn toàn dựa vào ngân sách nhà nước, không có nguồn thu trực tiếp. Đó là những khoản đầu tư công, không thể tính toán lãi lỗ như doanh nghiệp.

Trước làn sóng một bộ phận nhân viên y tế chuyển sang khu vực tư hoặc nghỉ việc, theo ông Trần Đắc Phu, đây là dấu hiệu cho thấy những bất cập trong cơ chế hiện hành, nhưng không nên nhìn nhận cực đoan vì không phải nơi nào, chuyên ngành nào cũng xảy ra tình trạng này.

Theo ông, mỗi địa phương, đơn vị cần tự rà soát môi trường làm việc, thu nhập tăng thêm, cơ hội đào tạo và thăng tiến, bởi các yếu tố đặc thù như áp lực công việc, quản lý, điều kiện hành nghề ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định gắn bó của nhân sự.

Về tiền lương và tự chủ bệnh viện, ông nhấn mạnh, nút thắt lớn nhất là nguồn lực tài chính. Tự chủ giúp chủ động hơn nhưng bệnh viện công vẫn phải bảo đảm nhiệm vụ xã hội, không thể chạy theo nguồn thu mà buông lỏng chuyên môn, tránh tình trạng giữ bệnh nhân để tăng thu, gây quá tải và lệch phân tuyến điều trị.

Ông cũng cảnh báo nguy cơ một số đơn vị vì áp lực tài chính mà thiên về hoạt động dịch vụ, kinh tế, thay vì đầu tư cho nghiên cứu, đào tạo, hoặc công tác dự phòng - những lĩnh vực khó tạo nguồn thu nhưng có ý nghĩa chiến lược lâu dài.

“Tự chủ phải đi đôi với giữ vững nhiệm vụ chính trị và chuyên môn. Nếu không, sẽ nảy sinh những bất cập”, ông Trần Đắc Phu nói.

Theo vị chuyên gia này, thu nhập tuy quan trọng nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định việc người giỏi có gắn bó với hệ thống công hay không. Môi trường làm việc, cơ hội thăng tiến, đào tạo nâng cao trình độ và đặc biệt là sự bảo vệ pháp lý trong quá trình hành nghề đều có vai trò then chốt.

“Một cán bộ khoa học cần được làm việc trong môi trường phù hợp, được tôn trọng, được bảo vệ khi xảy ra rủi ro nghề nghiệp. Trong bối cảnh áp lực xã hội ngày càng lớn, nếu không có hành lang pháp lý rõ ràng để bảo vệ nhân viên y tế, họ sẽ cảm thấy bất an khi hành nghề”, TS. Trần Đắc Phu chia sẻ.

Ông Phu cũng cho rằng, cần nhìn nhận đúng vai trò then chốt của y tế cơ sở, y tế dự phòng, pháp y, giải phẫu bệnh - những lĩnh vực ít thu nhập ngoài lương nhưng đặc biệt quan trọng, trong đó phòng bệnh không kém chữa bệnh. Việt Nam chưa xuất hiện làn sóng lớn bác sĩ giỏi ra nước ngoài, chủ yếu dịch chuyển từ công sang tư. Tuy nhiên, để y tế công phát triển bền vững và giữ chân nhân lực chất lượng cao, cần chính sách đào tạo, đãi ngộ, tôn vinh tương xứng, đồng thời cải thiện môi trường làm việc và nâng cao vị thế xã hội của cán bộ y tế.

“Đã coi là ngành đặc biệt thì chính sách cũng phải đặc biệt”, ông Phu nhấn mạnh. Ông kỳ vọng các chính sách dành cho nhóm cán bộ ở lĩnh vực đặc thù như y tế dự phòng, y tế cơ sở, pháp y… sẽ tiếp tục được hoàn thiện, qua đó không chỉ giữ chân người giỏi mà còn bảo đảm quyền lợi chăm sóc sức khỏe ngày càng tốt hơn cho người dân.