Những cái chết có thể ngăn chặn
Bệnh viện Nhi Trung ương vừa tiếp nhận một bệnh nhi 8 tuổi đến từ tỉnh Vĩnh Phúc trong tình trạng nguy kịch. Trước khi nhập viện, trẻ có biểu hiện sốt, đau đầu, rối loạn ý thức, tiến triển nhanh đến khó nuốt và suy hô hấp. Các xét nghiệm khẳng định nguyên nhân là viêm não do virus dại. Sau 4 ngày điều trị tích cực, tiên lượng tử vong được đặt ra khi trẻ rơi vào suy hô hấp nặng và tổn thương não không thể phục hồi.
Theo người nhà, cách đây khoảng 5 tháng, trẻ từng bị chó nhà cắn vào chân nhưng không được tiêm vaccine phòng dại. Khoảng cách thời gian giữa vết cắn và phát bệnh khiến nhiều người lầm tưởng rằng nguy cơ đã qua, nhưng trên thực tế, thời gian ủ bệnh dại ở người có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy theo vị trí và mức độ vết thương.
BSCKI Bạch Thị Chính – Giám đốc Y khoa (Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC) cho biết, tại Việt Nam thời điểm có nguy cơ cao mắc bệnh dại rơi vào khoảng từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm. Thời gian ủ bệnh dại thường kéo dài và khởi phát muộn, đến vài tuần, thậm chí vài năm, tùy thuộc vào mức độ vết thương và vị trí vết cắn. Vết cắn sâu, nặng, vị trí gần hệ thần kinh trung ương như đầu, mặt, cổ hoặc các bộ phận nhạy cảm, có nhiều dây thần kinh như đầu các chi, cơ quan sinh dục ngoài… thời gian ủ bệnh dại sẽ ngắn hơn và khởi phát rất sớm. Và trên thực tế, đã có rất nhiều trường hợp đáng tiếc khi nạn nhân nghĩ rằng chó, mèo, vật nuôi trong nhà tấn công hoặc sau khi động vật tấn công theo dõi thấy không có biểu hiện khác thường sẽ không sao. Cho đến khi loài vật chết mới hoảng loạn đi tiêm vaccine thì đã quá muộn, virus dại đã xâm nhập vào cơ thể và di chuyển đến não bộ, không có bất cứ loại thuốc và phương pháp nào có thể chữa khỏi, 100% đối mặt với cái chết cực kỳ đau đớn và thương tâm.
Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), mỗi năm toàn cầu ghi nhận khoảng 59.000 ca tử vong do bệnh dại, trong đó hơn 95% xảy ra tại châu Á và châu Phi. Việt Nam là một trong những quốc gia còn lưu hành bệnh dại, với hàng chục ca tử vong được ghi nhận hàng năm, chủ yếu ở khu vực nông thôn – nơi chó nuôi thường được thả rông, không được tiêm phòng đầy đủ và người dân còn hạn chế trong việc tiếp cận thông tin y tế.
Đáng lo ngại hơn, trẻ em từ 5 - 14 tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Trẻ thường chơi đùa với chó, mèo mà không ý thức được nguy hiểm. Nhiều bậc phụ huynh chủ quan, không theo dõi sát khi trẻ bị cắn hoặc chỉ sơ cứu qua loa mà không đưa đi tiêm phòng kịp thời.
“Virus dại không để lại cơ hội sửa sai. Khi triệu chứng đã xuất hiện, cơ hội cứu sống gần như bằng không, với tỷ lệ tử vong gần 100%” – BS Chính nhấn mạnh.
Nhận diện nguy cơ và hành động kịp thời
Virus dại thường lây truyền qua nước bọt của động vật mang mầm bệnh thông qua các vết cắn, trầy xước hoặc tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc và vết thương hở. Trong mùa hè, thời tiết oi bức khiến chó mèo dễ bị kích động và có xu hướng tấn công người nhiều hơn. Đây cũng là thời điểm người dân thường thả rông vật nuôi, trong khi trẻ nhỏ lại chơi ngoài trời nhiều, làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc với động vật nghi mắc bệnh dại.
Triệu chứng lâm sàng của bệnh dại ở người thường biểu hiện theo hai thể chính: thể cuồng và thể liệt. Ở thể cuồng, người bệnh sẽ có biểu hiện sốt, mất ngủ, chán ăn, kèm theo dấu hiệu sợ nước, sợ gió – biểu hiện đặc trưng khi virus dại ảnh hưởng đến thần kinh. Khi tiến triển nặng, bệnh nhân tiết nhiều nước bọt, không thể nuốt, có những cơn co giật hầu họng và nhanh chóng rơi vào tình trạng tử vong.
Thể liệt thường gặp ở người bị chó dại cắn nhưng tiêm vaccine quá muộn. Bệnh diễn tiến âm thầm hơn, bắt đầu bằng liệt cơ tại chỗ vết cắn rồi lan dần lên cơ hô hấp. Dù triệu chứng ban đầu không dữ dội, nhưng kết cục vẫn là tử vong nếu không điều trị kịp thời.
Tuy nhiên, bệnh dại hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu tiêm phòng đúng thời điểm. Vaccine phòng dại hiện nay hiệu quả cao và an toàn, có thể sử dụng cho cả người lớn và trẻ em. Việc tiêm phòng sau phơi nhiễm là biện pháp bắt buộc khi bị chó, mèo cắn, đặc biệt khi không rõ nguồn gốc hoặc nghi ngờ dại.
Ngoài ra, tiêm phòng bắt buộc cho vật nuôi, nhất là chó, mèo là tuyến phòng vệ đầu tiên. Luật Thú y hiện hành quy định rõ trách nhiệm của chủ vật nuôi trong việc tiêm phòng, quản lý và kiểm soát chó nuôi. Tuy nhiên, tỷ lệ tiêm vaccine dại cho chó vẫn chưa đạt được ngưỡng an toàn cộng đồng tại nhiều địa phương.
Các chuyên gia y tế khuyến cáo, cần tăng cường truyền thông tại cộng đồng, đặc biệt là ở vùng nông thôn, miền núi – nơi điều kiện tiếp cận dịch vụ y tế còn hạn chế. Phụ huynh cần hướng dẫn trẻ không trêu chọc, rượt đuổi chó mèo, luôn quan sát trẻ khi chơi ngoài trời và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu bị chó mèo cào hoặc cắn, dù chỉ là vết thương nhỏ.
