Mặc dù công tác thi công đã đồng loạt được triển khai tại 11 khu tái định cư trên địa bàn, song đến hết tháng 5/2026, giải ngân nguồn vốn được giao của năm mới đạt 28% kế hoạch.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách cho các cấp chính quyền và cơ quan, ban, ngành liên quan trong tìm kiếm các giải pháp linh hoạt, quyết liệt nhằm khơi thông dòng vốn đầu tư công, ngăn ngừa triệt để các nguy cơ gây thất thoát và lãng phí nguồn lực Nhà nước.
Từ khi triển khai dự án đến nay, điểm sáng lớn nhất là tinh thần trách nhiệm và sự đồng thuận của người dân tại các vùng bị ảnh hưởng bởi dự án. Công tác giải phóng mặt bằng luôn được xem là khâu phức tạp, dễ phát sinh tranh chấp nhất trong mọi dự án đầu tư xây dựng, nhưng tại nhiều địa phương trong tỉnh, công tác giải phóng mặt bằng cho dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di chuyển hạ tầng kỹ thuật phục vụ thi công tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đã sớm có kết quả nhờ sự vào cuộc của hệ thống chính trị cơ sở.
Tại xã Xuân Ái, hạ tầng các khu tái định cư bước đầu được hình thành rõ nét, mang theo kỳ vọng về nơi ở đồng bộ hơn cho người dân phải di dời nhường đất cho tuyến đường sắt đi qua.
Theo bà Nguyễn Thị Xuân - Bí thư Chi bộ thôn Trung Tâm, xã Xuân Ái, khu tái định cư là nơi bố trí đất ở cho các hộ dân thuộc thôn Trung tâm và thôn Ngòi Viễn rộng hơn 5 ha. Phần lớn diện tích thu hồi là đất nông nghiệp đang được người dân canh tác lúa nước.
Trong những ngày đầu triển khai, tâm lý e ngại, lo lắng của người dân về sinh kế và nơi ở mới là điều không thể tránh khỏi, dẫn đến một vài khó khăn nhất định trong công tác kiểm đếm.
Trước tình hình đó, chúng tôi đã phối hợp với các tổ chức đoàn thể tổ chức nhiều buổi họp dân, tuyên truyền, giải thích về mục đích, ý nghĩa của công trình trọng điểm quốc gia, đồng thời phổ biến các chính sách bồi thường của Nhà nước. Sau khi được tuyên truyền, vận động, người dân đã hiểu và đồng lòng ủng hộ, giúp cho công tác thu hồi đất, chi trả bồi thường diễn ra thuận lợi - bà Xuân cho biết.
Minh chứng cho tinh thần đồng thuận cao của người dân địa phương còn được thể hiện rõ tại khu tái định cư thôn Yên Hòa - nơi phải thu hồi hơn 4 ha phục vụ dự án.
Bà Trần Thị Tình - Bí thư Chi bộ thôn Yên Hòa cho biết: Nhờ đối thoại, mọi băn khoăn của người dân đều được giải đáp thỏa đáng, tạo sự đồng tình ủng hộ tuyệt đối từ cộng đồng. Khi nhà thầu có kế hoạch triển khai thi công, các hộ dân bị ảnh hưởng đã thu dọn hoa màu, giao mặt bằng "sạch" cho nhà thầu trước thời hạn quy định 10 ngày.
Thậm chí, khi xuất hiện trường hợp một gia đình phát sinh tranh chấp về ranh giới đất đai, ban vận động của xã cùng Ban công tác Mặt trận thôn đã gặp gỡ, trao đổi và tháo gỡ dứt điểm, bảo đảm không để thi công gián đoạn. Đến nay, khu tái định cư cơ bản đã hoàn thành.
Mặc dù có được lợi thế rất lớn từ sự đồng thuận của Nhân dân và mặt bằng "sạch" được bàn giao nhanh chóng tại nhiều địa phương, song tiến độ tổng thể của toàn dự án lại đang bị đình trệ do những vấn đề liên quan đến quy định pháp lý mới và kỹ thuật hướng tuyến.
Theo báo cáo mới nhất từ Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay khiến dự án phải tạm dừng thi công tại một số hạng mục là vướng mắc trong việc thu hồi đất làm mỏ vật liệu đắp và bãi đổ thải.
Các thủ tục này hiện đang được rà soát chặt chẽ để phù hợp với những quy định mới của Luật Địa chất và khoáng sản, dẫn đến quy trình phê duyệt hồ sơ pháp lý kéo dài, nhà thầu lâm vào tình trạng thiếu vật liệu đắp nền.
Bên cạnh vấn đề về vật liệu, sự thay đổi lớn về kỹ thuật khi tim tuyến đường sắt phải điều chỉnh nhiều lần cũng là khó khăn lớn đặt ra cho các địa phương.
Ông Nguyễn Đình Đăng - Trưởng phòng Kinh tế xã Châu Quế cho biết: Khó khăn lớn nhất đối với chính quyền địa phương hiện nay là việc xác định vị trí và số lượng hộ dân cần di dời cụ thể sau khi hướng tuyến đường sắt có sự thay đổi. Khi tim tuyến được điều chỉnh, số lượng các hộ gia đình bị ảnh hưởng giảm đáng kể so với phương án khảo sát ban đầu.
Sự sụt giảm cơ học này khiến các khu tái định cư đã được quy hoạch, đo đạc và xây dựng hạ tầng kỹ thuật trước đó có nguy cơ rơi vào tình trạng dôi dư số lượng lớn các lô đất ở, gây khó khăn cho địa phương trong cân đối và xác định vị trí đất cụ thể cho từng hộ.
Theo đó, toàn xã Châu Quế quy hoạch 2 vị trí tái định cư: khu vực thôn Hạ Lý dành cho 12 - 17 hộ dân và khu vực thôn Trạng Xô dành cho 31 hộ. Đến nay, địa phương đã giải phóng mặt bằng và chi trả bồi thường xong cho 20/31 hộ tại thôn Trạng Xô với tổng kinh phí 6,5 tỷ đồng.
Đối với những hộ còn lại, do hiện trạng và nguồn gốc đất đai phức tạp, kết hợp với việc hướng tuyến thay đổi nên địa phương đang khẩn trương phối hợp với Ban Giải phóng mặt bằng và Ban Quản lý dự án của tỉnh để rà soát, điều chỉnh lại từng thửa đất trên bản đồ địa chính nhằm có cơ sở tiếp tục triển khai.
Để không xảy ra tình trạng lãng phí nguồn lực đất đai và nguồn vốn đầu tư công tại các khu tái định cư đã và đang xây dựng, chính quyền các xã đang tích cực phối hợp với các cơ quan chuyên môn của tỉnh để tìm giải pháp tối ưu cho dự án.
Ông Nguyễn Thế Cường - Chủ tịch UBND xã Xuân Ái cho biết: “Với trách nhiệm của mình, chính quyền xã đã và đang phối hợp chặt chẽ với Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 của tỉnh để tiến hành khảo sát thực địa, tập trung hoàn thiện nhanh nhất các trình tự, thủ tục hồ sơ liên quan đến mỏ đất đắp cũng như bãi đổ thải phát sinh. Việc sớm tháo gỡ vấn đề về pháp lý này được xác định là điều kiện tiên quyết để tạo lối mở cho chủ đầu tư cùng nhà thầu tăng tốc triển khai dự án”.
Trước những khó khăn mang tính hệ thống này, các cơ quan chức năng của tỉnh, đặc biệt là Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 đã chủ động đưa ra những kiến nghị mang tính đột phá trình UBND tỉnh và các bộ, ngành Trung ương.
Cụ thể, đối với những phần diện tích đất và hạ tầng kỹ thuật dôi dư tại các khu tái định cư do thay đổi tim tuyến đường sắt, cơ quan chức năng đề xuất phương án cho phép tiếp tục hoàn thiện thi công các hạng mục hạ tầng kỹ thuật thiết yếu nhằm tránh tình trạng dở dang, xuống cấp gây lãng phí.
Sau khi hoàn thành, toàn bộ quỹ đất dôi dư này sẽ được linh hoạt lồng ghép, chuyển giao lại cho chính quyền địa phương quản lý để xây dựng phương án tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất. Giải pháp này không chỉ giúp hoàn trả và tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công đã đầu tư, mà còn tạo nguồn thu ngân sách cho địa phương để tái đầu tư vào hệ thống hạ tầng an sinh xã hội khác.
Song song với đó, các sở, ngành như Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Tài chính, Sở Xây dựng cũng cần vào cuộc mạnh, đơn giản hóa các thủ tục kiểm tra, phê duyệt chi phí phát sinh từ việc điều chỉnh hướng tuyến, bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người dân và các đơn vị thực hiện dự án.
Việc kết hợp hài hòa giữa sự quyết liệt trong chỉ đạo và tính linh hoạt trong cơ chế chính sách sẽ là "chìa khóa" then chốt để tháo gỡ triệt để vướng mắc về mặt bằng, đưa dự án trọng điểm quốc gia về đích đúng tiến độ đề ra.
