Trận lũ quét tàn khốc tại xã Mường Than, tỉnh Lai Châu đã đi qua, nhưng sức tàn phá của thiên nhiên vẫn là nỗi ám ảnh của người dân. Nhìn lại thảm họa này, và qua chuyến thị sát của Đoàn công tác Chính phủ do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng dẫn đầu, có thể thấy: Ứng phó thiên tai vùng cao không thể dừng lại ở sự vận động mà phải là những phương án tác chiến cụ thể được xây dựng dựa trên việc phân tích mục tiêu, lực lượng và địa hình thực tế.
7h45 sáng ngày 17/7... Bùn đá từ dãy Hoàng Liên Sơn bất ngờ dội xuống bản Chít, xã Mường Than, tỉnh Lai Châu. Dòng suối cũ bị sạt lở chặn đứng, vô tình tạo thành "đập dâng" khổng lồ, rồi vỡ bờ, cuồn cuộn kéo theo đất đá, cây cối từ các khe suối “tấn công” thẳng vào khu dân cư. Chỉ trong chốc lát, 24 ngôi nhà bị san phẳng. 9 người chết và mất tích. Thiệt hại tại tâm lũ Mường Than lên tới hơn 250 tỷ đồng.
Điểm sáng lớn nhất giữa thảm kịch này là phản ứng thần tốc trong "giờ vàng" cứu hộ, cứu nạn. Dưới sự chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền địa phương, hơn 1.000 người, nòng cốt là lực lượng vũ trang đã kích hoạt phương châm "bốn tại chỗ", sơ tán an toàn hơn 1.600 người dân.
Thế nhưng, nỗi day dứt lớn nhất được Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ ra ngay tại tâm lũ: Tại sao lũ xảy ra lúc 8 giờ sáng mà vẫn có người thương vong? Phải chăng đâu đó vẫn còn tâm lý chần chừ, chủ quan.
Theo cơ quan phòng chống thiên tai, Lai Châu có địa hình dốc, nhiều khe suối và đất đá phong hóa mạnh, rất dễ sạt lở và lũ quét. Khi đất đã ngậm trọn nước sau nhiều ngày mưa, chỉ cần một trận mưa lớn tiếp theo là thảm họa có thể ập xuống ngay tức thì, kể cả nơi rừng còn xanh tốt.
Theo Luật Phòng thủ dân sự mới, các Ban chỉ đạo phòng chống thiên tai nay đã được hợp nhất, trong đó, cơ quan Quân sự các cấp chính thức đảm nhiệm vai trò thường trực toàn diện về kỹ thuật tác chiến trên thực địa.
Nhấn mạnh cơ chế mới và sức mạnh của lực lượng nòng cốt này, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu công tác ứng phó thiên tai phải xóa bỏ tư duy vận động chung chung, thay vào đó là kỷ luật sắt của quân đội: “Phải chỉ đạo các đồng chí Ban Chỉ huy Quân sự khu vực và Ban Chỉ huy Quân sự xã rà soát lại, phải có bản đồ, sơ đồ những khu vực nguy cơ sạt lở. Mưa ở mức độ nào thì di dời ở đâu, tới đây là phải kiểm tra ngẫu nhiên việc này chứ không thể nói chung chung được. Quân sự phải vào việc giống như là chiến tranh, phải có phương án tác chiến. Khi có tình huống thì đưa dân đi đâu, đúng giờ là phải di dời, dân không đi là cưỡng chế. Phải làm quyết liệt, chứ còn cứ vận động mà dân vẫn ở lại để xảy ra hậu quả sẽ rất thương tâm".
Từ mệnh lệnh "tác chiến" để giữ mạng người, nhiệm vụ song hành ngay lúc này là dựng lại nơi an cư. Tỉnh Lai Châu đã quyết định cắt phần quỹ đất vốn định dùng để đấu giá, chuyển sang xây dựng khu tái định cư khẩn cấp cho 24 hộ dân vừa mất trắng cơ ngơi. Với tinh thần "vì nhân dân quên mình", lực lượng Quân đội đã nhận lãnh trách nhiệm thi công.
Trung tướng Lê Quang Đạo, Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Nhân dân Việt Nam khẳng định cam kết trước Chính phủ:“Quân đội cam kết cùng với địa phương sẽ xây dựng 24 ngôi nhà, hoàn thiện vào ngày 20/8. Riêng đối với gia đình anh Hải bị mất 3 người gồm vợ và 2 con thì chúng tôi sẽ trang bị đầy đủ giường chiếu, chăn màn, nồi niêu, xoong chảo, bát đũa, tủ lạnh…”.
Mái nhà có thể cất lại trong vài tuần, nhưng sinh kế thì không dễ khôi phục một sớm một chiều. Bài toán hóc búa nhất của vùng cao Lai Châu nhiều năm qua là làm sao để bà con an cư, không rơi vào vòng luẩn quẩn "nhận nhà tái định cư rồi lại bỏ hoang, quay về nơi hiểm nguy bám đất".
Về chiến lược giải quyết tận gốc vấn đề này, ông Lê Minh Ngân, Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu cho biết: “Trong thời gian tới chúng tôi sẽ rà soát tất cả khoảng 40 bản trong toàn địa bàn tỉnh, dành tối đa ngân sách địa phương có để từng bước hình thành các khu dân cư tập trung. Còn lại đối với sản xuất của bà con, những khu vực hơn 400ha bị sạt, cuốn trôi, bồi lấp như thế này thì phải nghiên cứu hướng chuyển đổi nghề nghiệp, cây trồng, tạo sinh kế cho bà con để bảo đảm ngoài việc ở còn phải có sản xuất, từng bước ổn định cuộc sống".
Với một địa phương mà ngân sách Trung ương phải hỗ trợ cân đối tới hơn 70%, nỗ lực của Lai Châu rất cần sức mạnh của cả nước. Ngay trong những ngày gian khó nhất, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xuất cấp 50 tỷ đồng từ nguồn dự phòng để tỉnh giải quyết cấp bách hậu quả thiên tai. Dựa trên đánh giá thiệt hại, Bộ Tài chính cũng đang xem xét trình Chính phủ bố trí thêm từ 200 đến 300 tỷ đồng, nhằm giúp Lai Châu khôi phục hạ tầng và quy hoạch lại các điểm nóng sạt lở.
Cùng với nguồn lực Nhà nước, hàng chục tỷ đồng xã hội hóa từ khắp mọi miền đất nước cũng đang hướng về Mường Than, tiếp sức cho bà con sắm sửa vật dụng thiết yếu. Trên thực địa, ngành Giao thông Vận tải đang bám trụ 24/24 giờ, quyết tâm thông suốt hoàn toàn tuyến huyết mạch Quốc lộ 32 và 279.
Trận lũ quét tại Mường Than để lại những tổn thất nặng nề, mất mát đau thương nhưng qua hoạn nạn, những nguyên tắc quản trị rủi ro đã được định hình rõ nét. Đó là kỷ luật thép trong cảnh báo và di dời; là quy hoạch dân cư phải bền vững, sát thực tế và trên hết là tình đồng bào, nghĩa quân dân gắn bó.
Cả hai sự kiện lũ quét khốc liệt, xảy ra ở Làng Nủ, tỉnh Lào Cai vào năm 2024 và xảy ra tại Mường Than (Lai Châu) lần này là bài học xương máu nhắc nhở rằng biến đổi khí hậu đang khiến thời tiết ngày một khó lường, thiên tai ngày một cực đoan. Nếu hệ thống chính trị từ Trung ương đến cơ sở luôn bám sát địa bàn và hành động với tinh thần "mệnh lệnh tác chiến", sẽ là tấm khiên vững chắc nhất để bảo vệ sinh mạng nhân dân.
