Xuất khẩu 2026: Áp lực từ "gió ngược" toàn cầu và lời giải tăng cường nội lực

Với mục tiêu kim ngạch xuất khẩu tăng trên 8% và xuất siêu 25 tỷ USD, năm 2026 đặt ra thách thức lớn cho Việt Nam khi phải tăng trưởng trên nền 470 tỷ USD của năm 2025. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu bất ổn và áp lực tiêu chuẩn xanh gia tăng, việc chuyển đổi từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao giá trị gia tăng và tự chủ nguồn cung đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu 2026 đầy thách thức

Năm 2025 khép lại với những con số ấn tượng: kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 470 tỷ USD, tăng 16% - vượt xa kế hoạch 12% đề ra ban đầu. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), trong 5 năm qua, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân đạt khoảng 10%/năm, giúp Việt Nam chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới từ năm 2023.

Đặc biệt, Việt Nam đã duy trì xuất siêu liên tục suốt 10 năm (2016-2025), tạo nguồn ngoại tệ ổn định, giảm áp lực tỷ giá và củng cố dự trữ ngoại hối - yếu tố then chốt đối với nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam.

Tuy nhiên, đằng sau những con số khả quan vẫn ẩn chứa nhiều điều đáng suy ngẫm. Cơ cấu thị trường xuất khẩu tuy đã chuyển dịch nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm. Thống kê cho thấy, kim ngạch xuất khẩu sang 4 khu vực Đông Bắc Á, Mỹ, ASEAN và EU chiếm gần 80% tổng kim ngạch, dẫn đến rủi ro cao khi nhu cầu hoặc chính sách thương mại tại các thị trường này biến động.

Nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như càphê, hồ tiêu, tôm, cá tra có giá trị xuất khẩu lớn nhưng phần lớn giao dịch chưa qua sàn, khiến doanh nghiệp thiếu công cụ bảo hiểm giá, gặp khó khăn trong ký kết hợp đồng dài hạn. Trong khi đó, tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mới chỉ đạt khoảng 31% cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả.

Bước vào năm 2026, Bộ Công Thương đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu tăng trên 8% so với năm 2025 và duy trì xuất siêu khoảng 25 tỷ USD. Thoạt nhìn, mức tăng 8% có vẻ khiêm tốn so với mức 16% của năm trước. Tuy nhiên, các chuyên gia đánh giá đây là mục tiêu đầy thách thức vì được tính trên nền tăng trưởng cao của năm 2025. Để đạt thêm 8% trên quy mô 470 tỷ USD đòi hỏi nỗ lực lớn hơn nhiều so với giai đoạn trước.

Ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhận định: "Mục tiêu đặt ra cho năm 2026 là rất cao trong khi dư địa thị trường đang dần thu hẹp, đòi hỏi những giải pháp mang tính đột phá thay vì chỉ dựa vào đà tăng trưởng truyền thống."

Thách thức còn đến từ bối cảnh quốc tế. Dự báo năm 2026, kinh tế và thương mại toàn cầu tiếp tục đối mặt nhiều rủi ro, từ bất ổn địa chính trị đến đứt gãy chuỗi cung ứng. Đặc biệt, các tiêu chuẩn về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc, tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Bà Nguyễn Thảo Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) cho biết: "Khó khăn lớn nhất hiện nay là môi trường thương mại quốc tế tiếp tục bất ổn, nhiều rào cản mới được dựng lên.

Ở trong nước, hoạt động xuất khẩu vẫn bộc lộ những điểm nghẽn cấu trúc. Tăng trưởng xuất khẩu còn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao. Nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.

Giải pháp then chốt cho giai đoạn mới

Để hiện thực hóa mục tiêu, Bộ Công Thương chú trọng vào ba trụ giải pháp: Nâng nội lực-Mở thị trường-Giảm chi phí và rủi ro. Bộ Công Thương xác định trọng tâm là tái cơ cấu ngành công nghiệp theo hướng giá trị gia tăng cao, giảm xuất khẩu thô, phát triển công nghiệp công nghệ cao, nâng cao năng lực tự chủ nguyên liệu và đẩy mạnh công nghiệp hỗ trợ.

Ông Trần Việt Hòa nhấn mạnh: "Cần phân tích sâu hơn mối quan hệ giữa khối FDI và khối doanh nghiệp nội địa, giữa tăng trưởng xuất khẩu với tính bền vững của nhập khẩu nguyên liệu. Vấn đề tự chủ nguồn cung, nội địa hóa và nâng cao năng lực sản xuất trong nước có ý nghĩa then chốt đối với khả năng duy trì tăng trưởng xuất khẩu trong trung và dài hạn."

Việc nâng tỷ lệ nội địa hóa được xem là yếu tố sống còn, giúp giảm phụ thuộc linh kiện nhập khẩu và tăng giá trị "Make in Vietnam" trong từng sản phẩm xuất khẩu.

Bên cạnh củng cố nội lực, chiến lược thị trường năm 2026 tập trung vào việc tận dụng hiệu quả ưu đãi từ các FTA hiện có, đẩy mạnh khai thác thị trường phục hồi và mở rộng kênh xuất khẩu thông qua các hiệp định song phương, đa phương mới.

Để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu năm 2026 tăng trên 8%, Bộ Công Thương chú trọng vào ba trụ giải pháp: Nâng nội lực - Mở thị trường - Giảm chi phí và rủi ro. Bộ Công Thương xác định trọng tâm là tái cơ cấu ngành công nghiệp theo hướng giá trị gia tăng cao, giảm xuất khẩu thô, phát triển công nghiệp công nghệ cao, nâng cao năng lực tự chủ nguyên liệu và đẩy mạnh công nghiệp hỗ trợ.

Bà Nguyễn Thảo Hiền cho biết: "Bên cạnh việc giữ vững thị trường truyền thống như EU, Hoa Kỳ, chúng ta cần tận dụng các thị trường ngách, thị trường mới như Bắc Âu, đồng thời phát triển các dòng sản phẩm mới, sản phẩm đặc thù như sản phẩm hữu cơ để tạo lợi thế khác biệt."

Công tác phòng vệ thương mại cũng được đặc biệt chú trọng. Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, năm 2026, yêu cầu phối hợp sẽ đặt ra ở mức cao hơn, đặc biệt trong xây dựng cơ chế xử lý chống chuyển tải bất hợp pháp, chống gian lận xuất xứ và xử lý các vụ việc phòng vệ thương mại.

Trong điều kiện chi phí logistics còn cao, Bộ Công Thương ưu tiên đẩy nhanh triển khai Chiến lược logistics quốc gia (2025-2035) được phê duyệt tại Quyết định 2229/QĐ-TTg, nhằm giảm chi phí vận chuyển, lưu kho và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết: "Nhiều địa phương hiện rất quan tâm đến việc hình thành các trung tâm logistics cấp vùng, cấp quốc gia và quốc tế. Nếu có khung pháp lý phù hợp, việc triển khai các trung tâm này sẽ tạo động lực lớn cho lưu thông hàng hóa."

Đặc biệt, thương mại điện tử xuyên biên giới đang mở ra không gian tăng trưởng mới. Năm 2024, xuất khẩu trực tuyến đạt 1,7 tỷ USD trong tổng quy mô 4,1 tỷ USD xuất nhập khẩu trực tuyến. Hàng hóa Việt Nam ngày càng hiện diện rõ nét trên các nền tảng thương mại điện tử toàn cầu.

Tuy nhiên, đây vẫn là "bài toán khó" với doanh nghiệp nhỏ và vừa do hạn chế về nhân lực, hiểu biết thị trường và chi phí logistics. Do đó, Chương trình "Go Global - Vươn ra thị trường quốc tế" sẽ được Bộ Công Thương triển khai mạnh mẽ để hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xuất khẩu.

Chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành nhận định: "Xuất nhập khẩu Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, xuất khẩu cần tiếp tục phát huy vai trò động lực then chốt nhưng không thể đi theo lối mòn cũ. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, hiệu quả và bền vững hơn."

Bộ Công Thương cũng đang phát triển khu thương mại tự do, xây dựng thị trường giao dịch phái sinh hàng hóa và sửa đổi Luật Thương mại tiệm cận quy chuẩn quốc tế.

Nhìn tổng thể, năm 2026 mở ra bức tranh xuất khẩu với nhiều cơ hội song hành cùng thách thức. Việc duy trì đà tăng trưởng, nâng cao chất lượng xuất khẩu và tăng giá trị gia tăng nội địa sẽ là bài toán then chốt. Sự chủ động thích ứng của doanh nghiệp, cùng vai trò kiến tạo của Nhà nước trong hoàn thiện thể chế, hỗ trợ chuyển đổi Xanh, chuyển đổi số và phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, sẽ quyết định khả năng bứt phá của xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn tới.