Từ thành phố Lào Cai cũ, vượt gần 100 km đường dốc núi quanh co, sau gần 3 tiếng đi xe máy chúng tôi đã có mặt tại xã Y Tý. Thật may mắn vì khi chúng tôi đến Y Tý gặp hôm nắng đẹp, trời rét nhưng không có mưa và sương mù.
Trong khu vườn trên đỉnh dốc Mò Phú Chải, chàng trai mặc quần áo lao động lấm lem bùn đất đang tất bật cùng một số phụ nữ trong thôn cuốc xới đất, trồng loại cây gì đó.
Người trong thôn đều biết anh là Bạch Hải Hoàn - quản lý Y Tý Farmstay - Vườn thảo dược trên mây. Tuy nhiên, ít ai biết cách đây 10 năm anh là chàng sinh viên tốt nghiệp Khoa Kinh tế dược, Trường Đại học Dược Hà Nội, sau đó rời quê lên với vùng đất biên cương này.
Thấy tôi đến, Bạch Hải Hoàn tươi cười bảo: “Tôi cùng bà con trồng vườn cây chùa dù làm nguyên liệu chế biến thuốc tắm thảo dược, phục vụ du khách đến tham quan, nghỉ dưỡng tại farmstay.
Y Tý là vùng đất có nhiều loài cây thảo dược mọc hoang dã, có khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp để cây dược liệu phát triển. Tuy nhiên, những năm gần đây, người dân địa phương khai thác nhiều để bán cho thương lái, nên một số loài thảo dược ít dần, số lượng cũng hạn chế, nên cần phải trồng để bảo tồn và phát triển vùng nguyên liệu rộng hơn”.
Đưa tôi đi thăm vườn, chàng trai họ Bạch giới thiệu rất nhiều loài cây thuốc quý mà anh đang bảo tồn, nhân giống, trong đó, có một số loài cây dược liệu rất quý hiếm như: Hoàng Liên ô rô, Hoàng Liên gai, hoàng tinh hoa đỏ, tam thất hoang, thất diệp nhất chi hoa, lê gai… Ngoài ra, trong khu vườn rộng khoảng 2 ha còn hàng chục loài thảo dược khác như: kim ngân, thường xuân, rẻ quạt, đương quy, ý dĩ, chùa dù…
Có những loài thảo dược lần đầu tiên tôi nghe tên và nhìn thấy như: quỷ xuy tiêu, cốt khí củ, hạ khô thảo, hoa tiêu cánh... Cũng có những loài đã nghe tên nhưng lần đầu gặp trong vườn như: cơm cháy, rau má lông, bồ công anh lùn... Mặc dù vậy, Bạch Hải Hoàn có thể đọc vanh vách tên từng loài, từ tên khoa học đến tên bản địa theo tiếng Hà Nhì.
Trò chuyện với tôi, Bạch Hải Hoàn bảo: Quả thực, Y Tý là kho báu đối với những người đam mê dược liệu. Bởi ở đây có nhiều loài dược liệu quý ít người biết tới. Có những loài cây nhỏ bé, ít người để ý, nhưng lại là vị thuốc quý.
Nói rồi anh kể kỷ niệm cách đây ít lâu anh xuống thôn Choản Thèn chơi, tình cờ phát hiện khóm cây dại người dân nhổ bỏ vứt bên đường. Vốn là người mê cây, biết nhiều cây thuốc, anh tò mò đến xem và mừng như bắt được vàng khi nhận ra đó là loài lê gai Quý Châu hay còn gọi là hồng hạt dẻ.
Lê gai là loại cây mọc hoang dại ở vùng núi Quý Châu (Trung Quốc), có quả màu vàng, được mệnh danh là “Vua Vitamin C”, vì có lượng Vitamin C cao gấp nhiều lần các loại hoa quả khác. Đây là loại dược liệu quý, có lợi cho hệ tiêu hóa và tăng cường sức đề kháng, ngăn ngừa và hỗ trợ điều trị ung thư, chống lão hóa và nhiều công dụng khác, nên đang được nhiều người tìm mua. Anh nhặt cây lê gai về vườn trồng lại và nhân giống ra để bảo tồn loài cây quý hiếm này.
Chia sẻ về cơ duyên đến với Y Tý để xây dựng khu vườn thảo dược trên mây, anh Bạch Hải Hoàn nhớ lại: “Cách đây 10 năm, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Dược Hà Nội, tôi vẫn bâng khuâng chưa biết xin việc ở đâu thì thầy tôi là PGS.TS Trần Văn Ơn - nguyên Trưởng bộ môn Thực vật, Trường Đại học Dược Hà Nội đã định hướng cho tôi đến các tỉnh miền núi Tây Bắc tìm hiểu về các loài dược liệu quý như đương quy, xuyên khung, tam thất… Khi lên Y Tý, vẻ đẹp hùng vĩ của núi rừng và sự giàu có về các loài thảo dược ở vùng đất này đã giữ chân tôi ở lại. Nhớ những ngày đầu lên đây vào mùa đông, đúng đợt tuyết rơi phủ trắng núi rừng, chúng tôi co ro vì rét, phải đào tuyết tìm củ cải ăn, vất vả không kể hết, vậy mà tôi đã gắn bó với Y Tý tròn 10 năm rồi…”.
Với niềm đam mê thảo dược, Bạch Hải Hoàn đã chịu khó tìm hiểu, nghiên cứu, sưu tầm hàng chục loài cây để bảo tồn, nhân giống, cung cấp cho những người cùng sở thích. Không những thế, anh còn nuôi hi vọng giúp người dân bản địa giảm nghèo, nâng cao thu nhập từ kho cây thuốc quý của Y Tý.
Năm 2018, Bạch Hải Hoàn thành lập Hợp tác xã Dược liệu Y Tý với sự tham gia của 13 thành viên là người dân địa phương, theo hình thức góp vốn hoặc góp đất sản xuất. Hợp tác xã cũng đã thuê 2 ha đất của người dân trong 30 năm để phát triển vùng cây dược liệu kết hợp mô hình farmstay đón du khách đến lưu trú, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe…
Cùng với bảo tồn, nhân giống nhiều loại thảo dược bản địa, Hợp tác xã Dược liệu Y Tý còn thu mua, chế biến một số loại dược liệu để phục vụ nhu cầu của thị trường. Đương quy là cây dược liệu quý, có nhiều chất dinh dưỡng, có tác dụng bồi bổ sức khỏe rất tốt. Trước đây, cây đương quy được trồng nhiều ở Y Tý theo một số dự án. Tuy nhiên, khi hết dự án, cây đương quy gặp khó khăn về đầu ra, nên người dân không mặn mà trồng nữa. Thời gian vừa qua, Bạch Hải Hoàn đã thử nghiệm thành công quy trình sấy củ đương quy dạng phiến có thể bảo quản lâu và có hương vị hấp dẫn, được nhiều khách hàng ưa chuộng.
Nhiều lần lên Y Tý, tôi không lạ gì cây đương quy mà người dân hay mang ra chợ phiên bán, củ có thể nấu canh xương rất ngon, còn lá và ngọn thì xào với thịt trâu, thịt bò có hương vị đặc trưng. Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên tôi thấy củ đương quy sấy. Mỗi miếng đương quy sau khi sấy khô không còn màu trắng như củ tươi mà chuyển sang màu vàng ruộm, hương thơm như mật ong. Bạch Hải Hoàn bảo: “Do chưa có nhà xưởng để sấy quy mô lớn nên mỗi năm Hợp tác xã Dược liệu Y Tý chỉ thu mua được khoảng 6 tấn đương quy tươi, sấy được 1 tấn đương quy khô để cung cấp cho thị trường. Ngoài ra, Hợp tác xã còn sản xuất cao đương quy rất tiện cho người dùng vì chỉ cần pha với nước là có thể thưởng thức”.
Dạo quanh một vòng ở Y Tý Farmstay, tôi thấy tuy đất rộng nhưng việc quy hoạch farmstay còn nhiều khó khăn. Bạch Hải Hoàn cho biết: Farmstay có một số phòng nghỉ và 5 phòng tắm lá thuốc để phục vụ du khách. Tuy nhiên, thời gian qua, đường lên Y Tý khó khăn, nên lượng khách giảm, ảnh hưởng tới việc duy trì hoạt động. Mặc dù trong vườn đã được quy hoạch thành các khu bảo tồn từng loại cây (cây thuốc, cây nông nghiệp, cây hoa…), nhưng cũng do thiếu kinh phí, nên việc đầu tư cho các phân khu bị hạn chế. Thời gian tới, khi các tuyến đường kết nối lên Y Tý hoàn thành, Hợp tác xã sẽ quy hoạch lại khu vườn mẫu để du khách tham quan, trải nghiệm.
Trò chuyện thêm với chàng trai họ Bạch quê Ninh Bình mới thấy anh đã trở thành công dân Y Tý và mảnh đất này đã trở thành quê hương thứ hai của anh. Thì ra, sau khi bén duyên với vùng đất Y Tý ít lâu, chàng trai trẻ đam mê thảo dược đã gặp được “một nửa” của mình - cô gái Hà Nhì Tráng Thà De. Khi biết De cũng học ngành dược, Trường Trung cấp Y tế Lào Cai, hai người càng hiểu nhau hơn và đã nắm tay nhau xây dựng mái ấm ngay trên mảnh đất mây trời Y Tý. Giờ đây, ngày ngày Bạch Hải Hoàn mải mê với vườn thảo dược trên mây, còn De mở hiệu thuốc ở chợ Y Tý. Cuộc sống dẫu còn nhiều khó khăn, nhưng cả hai cùng cố gắng để dựng xây một tương lai tươi sáng.
