Phát biểu tại Khóa họp thứ 81 Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York (Mỹ), Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres cho rằng những rạn nứt trên thế giới ngày càng sâu sắc, trong khi sức mạnh quân sự, kinh tế hay công nghệ của các cường quốc đều có những giới hạn và không thể tự mình bảo đảm an ninh hay giải quyết các vấn đề toàn cầu.
Nhìn lại thập niên qua, trùng với 10 năm ông đảm nhiệm cương vị Tổng Thư ký Liên hợp quốc, ông Guterres cho rằng nhiều cuộc xung đột đã nổ ra và kéo dài với những hậu quả nghiêm trọng; dân thường trở thành mục tiêu, quyền con người bị xâm phạm, nạn đói bị sử dụng như một công cụ, nhân viên nhân đạo thiệt mạng và luật pháp quốc tế bị xem nhẹ.
Theo Tổng Thư ký Liên hợp quốc, chia rẽ địa chính trị ngày càng sâu sắc, bất bình đẳng gia tăng và lòng tin suy giảm. Biến đổi khí hậu từ một cảnh báo xa xôi đã trở thành thực tế hằng ngày, trong khi trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển với tốc độ nhanh chóng.
Đề cập xung đột tại Gaza, ông Guterres cho rằng những gì xảy ra sau cuộc tấn công của Hamas hồi tháng 10/2023 đã dẫn tới mức độ thương vong và tàn phá đối với người Palestine tại Gaza mà ông chưa từng chứng kiến trong thời gian giữ cương vị Tổng Thư ký Liên hợp quốc.
Ông cũng chỉ trích các công ty năng lượng thu lợi lớn từ nhiên liệu hóa thạch; cho rằng việc châu Phi chưa có ghế thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc là bất hợp lý; đồng thời kêu gọi thiết lập một khuôn khổ mới để quản lý AI.
Theo ông Guterres, một hệ thống đa phương với Liên hợp quốc có tính đại diện cao hơn là con đường để ứng phó với những thách thức đang hội tụ. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng đúng vào thời điểm nhân loại phải đối mặt với sự hội tụ chưa từng có của các mối đe dọa, những cơ chế hành động tập thể lại đang chịu sức ép ngày càng lớn.
Không đề cập đích danh Tổng thống Mỹ Donald Trump, ông Guterres cho rằng các siêu cường cần nhận thức rằng sức mạnh của họ cũng có giới hạn.
“Sức mạnh quân sự đơn thuần không thể bảo đảm hòa bình. Sức mạnh kinh tế đơn thuần không thể mang lại ổn định. Và sức mạnh công nghệ đơn thuần không thể bảo đảm an ninh”, Tổng Thư ký Liên hợp quốc nhấn mạnh.
Ông Guterres đồng thời cảnh báo về nguy cơ xuất hiện một “sự chia rẽ lớn”, trong đó thế giới bị phân thành hai khối đối địch với các hệ thống kinh tế, công nghệ và an ninh riêng biệt.
Theo ông, một trong những thách thức mang tính quyết định hiện nay là hệ thống quản trị toàn cầu vẫn phản ánh tương quan quyền lực của một thời kỳ đã qua, trong khi chưa thích ứng kịp với sự dịch chuyển quyền lực giữa các quốc gia cũng như bên trong mỗi quốc gia.
Bên cạnh đó, Tổng Thư ký Liên hợp quốc lưu ý quyền lực đang chuyển dịch mạnh từ các chính phủ sang một số ít tập đoàn và cá nhân. Ảnh hưởng của họ ngày càng mở rộng trong chính trị, kinh tế, dòng chảy thông tin, phát triển công nghệ và không gian dân sự.
Ông cũng cảnh báo con người ngày càng trao nhiều quyền lực hơn cho máy móc, trong bối cảnh các tác nhân AI có thể hoạt động ngoài tầm kiểm soát và vũ khí tự động sát thương đang từ khoa học viễn tưởng trở thành hiện thực quân sự.
Theo ông Guterres, thế giới đang đứng trước lựa chọn: tiếp tục phân mảnh với căng thẳng gia tăng, quan hệ mang tính vụ lợi và hợp tác thu hẹp, hoặc chuyển hướng sang một hệ thống đa phương với Liên hợp quốc cân bằng và có tính đại diện hơn.
“Phép thử trước mắt chúng ta là liệu quyền lực sẽ được thực thi trong khuôn khổ pháp luật hay vượt ra ngoài khuôn khổ đó”, ông nói, đồng thời kêu gọi bảo vệ Hiến chương Liên hợp quốc không theo tiêu chuẩn kép và bảo vệ dân thường không có ngoại lệ.
Đề cập các cuộc xung đột tại Trung Đông, Tổng Thư ký Liên hợp quốc kêu gọi chấm dứt giao tranh và bảo đảm viện trợ nhân đạo được triển khai. Ông cũng cảnh báo tình trạng bạo lực, di dời và mở rộng các khu định cư tại Bờ Tây bị chiếm đóng đang cản trở con đường hướng tới hòa bình và đe dọa triển vọng giải pháp hai nhà nước.
Về Ukraine, ông Guterres cho rằng chiến dịch quân sự của Nga đã đẩy một quốc gia có chủ quyền vào cuộc chiến vi phạm Hiến chương Liên hợp quốc. Đồng thời, ông lưu ý các cuộc tấn công nhằm vào nhà ở, hệ thống năng lượng, cấp nước và giao thông tại một số khu vực của Nga cũng đang đe dọa các chuỗi cung ứng lương thực và năng lượng toàn cầu.
Trong vấn đề biến đổi khí hậu, ông Guterres tiếp tục chỉ trích ngành dầu khí. Theo số liệu được ông dẫn ra, kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát, 5 tập đoàn dầu mỏ lớn của phương Tây đã thu về gần 500 tỷ USD lợi nhuận, trong khi nguồn tài chính công quốc tế dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu ở các nước đang phát triển trong năm gần nhất được thống kê chỉ đạt 34 tỷ USD.
Đề cập cải cách Liên hợp quốc, ông Guterres thừa nhận một Hội đồng Bảo an của thế kỷ 21 mà không có đại diện thường trực của châu Phi là điều không công bằng và khó có thể bảo vệ. Tuy nhiên, ông khẳng định Liên hợp quốc vẫn là nơi các cường quốc phải chịu trách nhiệm giải trình.
Tổng Thư ký Liên hợp quốc cũng cho biết tổ chức này lần đầu tiên trong lịch sử đã đạt được cân bằng giới trong toàn bộ đội ngũ lãnh đạo cấp cao, tại các trụ sở và trong đội ngũ nhân viên chuyên môn.
“Bình đẳng không phải là một giấc mơ. Đó là một quyết định”, ông Guterres nói và nhấn mạnh rằng nếu Liên hợp quốc có thể thay đổi thì doanh nghiệp, nghị viện, chính phủ và các tiến trình hòa bình cũng có thể thay đổi.
