Đáng chú ý, có tới 63/99 xã, phường đạt tỷ lệ giải ngân dưới tỷ lệ bình quân chung của tỉnh. Kết quả này không hoàn toàn xuất phát từ sự thiếu quyết liệt trong khâu chỉ đạo điều hành, mà bắt nguồn từ khó khăn về năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu, thẩm định và quản lý dự án tại cấp xã.
Quá trình triển khai bộc lộ rõ sự lúng túng khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp vào vận hành.
Tại xã Cát Thịnh, tỷ lệ giải ngân đến hết tháng 7/2026 chỉ đạt 12,2%, tương ứng 1.349 triệu đồng/11.083 triệu đồng kế hoạch vốn.
Nguyên nhân cốt lõi là hệ thống công trình giao thông nông thôn trên địa bàn hiện nay đều phải thực hiện theo quy trình, thủ tục khắt khe như dự án đầu tư công. Tuy nhiên, Phòng Kinh tế của xã lại khuyết nhân sự có chuyên môn sâu về mảng này, dẫn đến ách tắc ngay từ khâu lập kế hoạch, chuẩn bị và thẩm định hồ sơ.
Chia sẻ về giải pháp tháo gỡ khó khăn trước mắt, ông Phạm Văn Vinh - Phó Chủ tịch UBND xã Cát Thịnh kiến nghị: “Các sở, ngành và UBND tỉnh cần quan tâm bổ sung, tăng cường cán bộ am hiểu sâu về kỹ thuật và pháp luật đấu thầu cho tuyến cơ sở để gỡ vướng hồ sơ, bảo đảm tiến độ giải ngân nguồn vốn đầu tư công”.
Tại xã Púng Luông, đội ngũ nhân sự cũng không mấy khả quan khi bộ phận chuyên môn đang phải gồng gánh khối lượng công việc khổng lồ, khiến tỷ lệ giải ngân chỉ ở mức 25,1%, đạt 1.795 triệu đồng trong tổng số 7.149 triệu đồng được giao.
Địa phương đang triển khai hàng loạt dự án, nhưng Phòng Kinh tế xã chỉ có 3 biên chế, trong đó, 1 người phụ trách mảng đầu tư xây dựng. Xã hiện không có cán bộ đủ điều kiện năng lực chuyên môn để trực tiếp quản lý dự án.
Để thúc đẩy tiến độ, địa phương buộc phải huy động lãnh đạo có kinh nghiệm vào cuộc rà soát hồ sơ, đồng thời trích kinh phí thuê các đơn vị tư vấn để tổ chức đấu thầu và quản lý chất lượng.
Ông Phạm Tiến Lâm - Chủ tịch UBND xã Púng Luông cho biết: Khối lượng công việc về đầu tư xây dựng hiện tại quá lớn, hoàn toàn vượt quá khả năng tiếp nhận và xử lý của một công chức cấp xã.
Từ thực tế đó, xã Púng Luông cũng đề nghị tỉnh tăng cường biệt phái cán bộ chuyên môn trong giai đoạn đầu, đồng thời xem xét hỗ trợ kinh phí hoặc có cơ chế đặc thù để các xã vùng cao được phép thuê đơn vị tư vấn chuyên nghiệp, giúp chuẩn hóa hồ sơ dự án.
Sự quá tải không chỉ ở khâu đấu thầu mà còn ở khâu thực hiện thủ tục đan xen như tài chính, xây dựng và đặc biệt là giải phóng mặt bằng. Đang quản lý 3 dự án trọng điểm với tổng vốn 12,517 tỷ đồng, việc thi công tại xã Châu Quế liên tục bị gián đoạn, kéo lùi tỷ lệ giải ngân của xã xuống mức rất thấp là 8,4% (tương đương 1,048 tỷ đồng) tính đến hết tháng 7/2026.
Nguyên nhân không chỉ do thời tiết bất lợi hay vướng mắc về nguồn vốn đối ứng, mà còn xuất phát từ sự lúng túng khi xử lý các thủ tục thu hồi và chuyển mục đích sử dụng đất. Áp lực một người phải “đóng nhiều vai” khiến cán bộ xã thường xuyên phải chạy đôn chạy đáo xin ý kiến hướng dẫn, làm giảm hiệu suất công việc.
Chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi của tình trạng chậm trễ, ông Vũ Đức Thuận - Chủ tịch UBND xã Châu Quế khẳng định: "Việc cán bộ chưa có kinh nghiệm chuyên sâu phải mày mò tự nghiên cứu, hoàn thiện các hồ sơ đấu thầu và thanh quyết toán đang trở thành 'điểm nghẽn' lớn nhất cản trở tiến độ các dự án".
Dù địa phương đã nỗ lực phân công rõ trách nhiệm, nhưng về lâu dài, xã vẫn mong có một cơ chế phân cấp, phân quyền đi đôi với việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực thực chất cho đội ngũ cán bộ trực tiếp thực thi nhiệm vụ.
Thực tiễn cho thấy, sự thiếu am hiểu chuyên sâu về pháp luật đấu thầu và quản lý đất đai luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý nghiêm trọng, dễ dẫn đến những sai phạm trong quá trình lựa chọn nhà thầu, làm giảm chất lượng công trình và gây lãng phí nguồn lực Nhà nước. Để giải quyết gốc rễ vấn đề, hệ thống chính trị từ tỉnh đến cơ sở cần xây dựng chiến lược hỗ trợ nhân sự đồng bộ và thực chất hơn.
Các địa phương kiến nghị UBND tỉnh cùng các cơ quan chuyên môn như Sở Xây dựng, Sở Tài chính, Sở Nông nghiệp và Môi trường xem xét cơ chế biệt phái, điều động tăng cường cán bộ kỹ thuật xuống hướng dẫn công việc tại cơ sở trong giai đoạn đầu.
Cùng với đó, tỉnh cần tăng cường tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ thực hiện, khẩn trương ban hành bộ tài liệu hướng dẫn thống nhất để cán bộ cơ sở dễ dàng tiếp cận và áp dụng.
Việc phân cấp, phân quyền mạnh cho cơ sở trong công tác đầu tư công là một chủ trương đúng nhằm phát huy tính tự chủ, chủ động của địa phương. Tuy nhiên, thẩm quyền được giao phó phải luôn tương xứng với năng lực thực thi.
Khắc phục triệt để tình trạng khuyết thiếu cán bộ am hiểu chuyên môn về đấu thầu, đầu tư tại các xã không chỉ là “chìa khóa” để khai thông dòng vốn ngân sách, mà còn là nền tảng vững chắc bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, chất lượng và hiệu quả thực chất của các công trình hạ tầng trên địa bàn tỉnh.
