Sáng kiến "Gạo Cao cấp" là một khái niệm chính sách được Bộ trưởng Thương mại Thái Lan Suphajee Suthumpun đưa ra vào cuối năm 2025, với mục tiêu tăng giá trị gạo Thái Lan lên 5-10 lần thông qua việc tạo ra thị trường cao cấp. Điều này nhằm mục đích tập trung vào việc chế biến gạo địa phương theo tiêu chuẩn cao, xây dựng thương hiệu toàn cầu và tạo ra giá trị gia tăng cho nông dân.
Mới đây, Tiểu ban Chính sách và Quản lý Lúa gạo Quốc gia (NPMC) về Sản xuất (ngày 11/2) đã công bố dự án "Lúa gạo cao cấp: Chất lượng cao và Giá trị gia tăng", với mục tiêu sản lượng 1 triệu tấn, trong đó 700.000 tấn gạo carbon thấp và 300.000 tấn gạo hữu cơ. Dự án này nhằm mục đích tăng thu nhập cho nông dân với ngân sách 586,2 triệu baht (18,77 triệu USD) cho công tác quản lý dự án.
Phó Giáo sư Somporn Isvilanond, một học giả độc lập và nguyên nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Mạng lưới Tri thức Thái Lan - KNIT, đồng thời là thành viên ưu tú của NPMC về chính sách lúa gạo, lưu ý rằng thị trường hiện vẫn còn hạn chế và được coi là thị trường ngách, với các khách hàng chính hiện nay là Liên minh châu Âu (EU), nơi nhu cầu về gạo Thái Lan chưa cao. Các thị trường lớn hơn như Philippines và Indonesia vẫn chưa ưu tiên các tiêu chuẩn này.
Tuy nhiên, lúa gạo carbon thấp mang đến cơ hội trong tương lai, đặc biệt khi Cơ chế Điều chỉnh Thuế Carbon Biên giới (CBAM) của EU sẽ có hiệu lực đầy đủ trong 4-5 năm tới. Nếu Thái Lan không đáp ứng được tiêu chuẩn này, nước này có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh.
Chính phủ Thái Lan đang đưa ra các ưu đãi tài chính cho nông dân, với mức hỗ trợ 500 baht/rai (16 USD/1.600 m2) cho lúa gạo carbon thấp và 800 baht/rai (25,62 USD/1.600 m2) cho lúa gạo hữu cơ. Phó Giáo sư Somporn nhận thấy sự chuyển đổi từ "hỗ trợ miễn phí" sang "hỗ trợ có điều kiện" là cách để khuyến khích nông dân nâng cao chất lượng sản xuất. Trong quá khứ, hỗ trợ tài chính không điều kiện đã dẫn đến việc nông dân thiếu khả năng thích ứng và phát triển kỹ năng.
Ông Pramote Charoensilp, Chủ tịch Hiệp hội Nông dân Thái Lan, chia sẻ rằng sau khi chính phủ giới thiệu mô hình Gạo Cao cấp tập trung vào gạo hữu cơ và ít carbon, phản ứng từ nông dân khá thờ ơ. Nông dân vẫn lo ngại về chi phí ban đầu cao, đặc biệt là chi phí san phẳng ruộng bằng công nghệ laser, đòi hỏi đầu tư khoảng 2.000 baht/rai (64 USD/1.600 m2), một thách thức đáng kể đối với nhiều nông dân đang gặp khó khăn về vốn.
Hơn nữa, có những lo ngại rằng tổng chi phí sản xuất sẽ cao hơn so với canh tác lúa truyền thống, trong khi năng suất có thể giảm. Giá bán vẫn chưa chắc chắn, khiến người ta nghi ngờ liệu nó có đủ hấp dẫn để khuyến khích nông dân tham gia hay không. Thêm vào đó, các cuộc khảo sát nhà xuất khẩu cho thấy nhu cầu đối với loại gạo này vẫn còn tương đối thấp, càng làm giảm lòng tin của nông dân vào chương trình.
Ông Pramote cho rằng, kinh nghiệm từ dự án gạo hữu cơ trước đây, nơi nông dân phải đối mặt với việc chậm thanh toán và chi phí sản xuất cao hơn, chỉ để bán sản phẩm với giá thấp, vẫn là một bài học quan trọng. Điều này đã dẫn đến sự sụt giảm đáng kể lòng tin đối với các dự án tương tự.
