Trên địa bàn tỉnh hiện có hơn 20 nhà máy, cơ sở chế biến đá trắng, đá hoa trắng, tập trung tại các xã: Bảo Ái, Yên Bình, Mường Lai, Tân Lĩnh, Lục Yên và Khu Công nghiệp Phía Nam. Các cơ sở này sản xuất bột đá, đá xẻ, đá ốp lát và sản phẩm từ đá phục vụ thị trường trong nước, xuất khẩu. Bên cạnh đó, các cơ sở khai thác, chế biến đá trắng cũng giải quyết việc làm cho hàng nghìn lao động ở các địa phương.
Đến xã Yên Bình và Khu Công nghiệp Phía Nam (phường Văn Phú), phóng viên ghi nhận một số nhà máy giảm sâu công suất, thậm chí dừng hoạt động. Tại Nhà máy chế biến bột đá trắng của Công ty Cổ phần Khoáng sản và Bao bì Mailands, phần lớn dây chuyền đã dừng hơn 1 tháng. Trong khuôn viên nhà máy chỉ còn một số công nhân ở lại bảo trì thiết bị, vệ sinh nhà xưởng. Ông Mai Hồng Bàng - Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Khoáng sản và Bao bì Mailands cho biết: “Trước đây, doanh nghiệp mua nguyên liệu từ các mỏ tại khu vực Lục Yên, Xuân Ái, với khoảng 300 tấn/ngày. Gần 2 tháng nay, lượng nguyên liệu chỉ còn khoảng 30 tấn/ngày. Thiếu nguyên liệu khiến doanh nghiệp thiệt hại lớn về doanh thu, người lao động phải nghỉ việc dài ngày”.
Theo ông Bàng, phần lớn các mỏ đá trắng mà doanh nghiệp mua nguyên liệu đang phải dừng hoạt động hoặc giảm công suất để khắc phục tồn tại, hoàn thiện thủ tục sau các đợt kiểm tra của cơ quan chức năng. “Kiểm tra, xử lý sai phạm là cần thiết, nhưng cần có lộ trình, tránh nguồn cung bị cắt đột ngột, bởi mỏ dừng sẽ tác động dây chuyền tới doanh nghiệp chế biến và người lao động”, ông Bàng kiến nghị.
Qua trao đổi với một số doanh nghiệp khai thác đá trắng, đá hoa trắng, khó khăn còn ở việc thực hiện Luật Khoáng sản. Vướng mắc không chỉ ở trữ lượng, công suất khai thác mà còn phát sinh trong quá trình cấp phép và tổ chức khai thác. Nhiều doanh nghiệp kiến nghị tỉnh sớm tháo gỡ thủ tục điều chỉnh dự án, điều chỉnh sản phẩm khoáng sản theo trữ lượng đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời xem xét nâng công suất tại những mỏ có tiềm năng, đủ điều kiện pháp lý để bảo đảm nguyên liệu cho các nhà máy, nhất là các cơ sở chế biến phục vụ xuất khẩu.
Ông Nguyễn Văn Hùng - Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng sản xuất và Thương mại Dịch vụ Hùng Đại Sơn cho rằng việc chưa kịp thời điều chỉnh, bổ sung danh mục sản phẩm khoáng sản đi kèm vào giấy phép của các dự án khai thác đá hoa trắng đang khiến một phần tài nguyên chưa được sử dụng hiệu quả, đồng thời làm tăng áp lực lên bãi thải.
Tại mỏ đá hoa Bản Nghè, đá khối và các loại đá có giá trị cao chỉ chiếm một phần tổng khối lượng khai thác. Phần còn lại, nếu phù hợp, có thể cung cấp cho các nhà máy chế biến bột đá, đá mỹ nghệ, vật liệu xây dựng thông thường. Tuy nhiên, do chưa trong danh mục được cấp phép, lượng khoáng sản này chưa thể đưa ra thị trường, phải tập kết tại bãi thải.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 35 giấy phép khai thác khoáng sản đá trắng, đá hoa trắng còn hiệu lực, với tổng công suất theo giấy phép khoảng 2.492.977 m³ đá xẻ/năm và 15.831.017 tấn đá bột/năm. Nguồn này phục vụ sản xuất đá xẻ, đá ốp lát, bột calcium carbonate và sản phẩm công nghiệp.
Nghịch lý là tài nguyên còn lớn, công suất được cấp phép không nhỏ nhưng nguyên liệu cho nhà máy lại thiếu trầm trọng. Ông Lưu Đức Cường - Trưởng Phòng Khoáng sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Trong 35 mỏ còn hiệu lực chỉ có 23 mỏ đang hoạt động; 9 mỏ tạm dừng và 3 mỏ chưa đưa vào hoạt động (Mỏ đá hoa trắng Phan Thanh thuộc xã Tân Lĩnh, Mỏ đá hoa Minh Tiến II và Mỏ đá hoa Mông Sơn VI)”.
Theo ông Cường, nhiều mỏ phải tạm dừng do nhiều nguyên nhân như thiếu vị trí đổ thải, chưa hoàn thiện thủ tục về đất đai, chưa chuyển mục đích sử dụng rừng, vướng giải phóng mặt bằng, thuê đất hoặc chủ đầu tư đang giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan đến giải phóng mặt bằng, vị trí đổ thải, thủ tục khoáng sản và điều chỉnh dự án. Một số mỏ đang hoạt động cũng chưa đạt công suất thiết kế.
Qua kiểm tra, rà soát, cơ quan chức năng của tỉnh đã tạm đình chỉ hoạt động 8 mỏ khai thác đá trắng, đá hoa trắng và đá làm vật liệu thông thường. Hầu hết, các trường hợp dừng hoạt động liên quan đến vi phạm quy định của Luật Khoáng sản, như khai thác vượt ranh giới khu vực được cấp phép, khai thác vượt độ sâu, thậm chí lợi dụng hoạt động thăm dò để khai thác khoáng sản.
Tổng khối lượng khoáng sản vi phạm gồm 639.483 m³ đá block; 1.708 m³ đá hoa trắng làm nguyên liệu xẻ; 1.086.538 tấn đá vôi trắng làm bột carbonat canxi; 924.270 tấn đá dùng sản xuất xi măng và hơn 106.256 m³ đá làm vật liệu xây dựng thông thường. Giá trị khoáng sản vi phạm khoảng hơn 550 tỷ đồng.
Việc nhiều mỏ dừng hoạt động đã trực tiếp làm khan hiếm nguồn cung nguyên liệu cho các nhà máy chế biến.
Tại cuộc họp bàn giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong khai thác, chế biến khoáng sản nhóm II, III ngày 13/8, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Sinh yêu cầu các sở: Nông nghiệp và Môi trường, Xây dựng, Công Thương phối hợp với địa phương khẩn trương tháo gỡ khó khăn theo nguyên tắc “rõ từng mỏ, rõ nguyên nhân, rõ cơ quan xử lý, rõ thời hạn hoàn thành”. Với những mỏ chưa đạt công suất hoặc tạm dừng do nguyên nhân khách quan, tỉnh yêu cầu rà soát cụ thể để tháo gỡ vướng mắc về đất đai, giải phóng mặt bằng, chuyển mục đích sử dụng rừng, vị trí đổ thải và các thủ tục liên quan.
Tuy nhiên, đồng chí Phó Chủ tịch UBND tỉnh khẳng định quan điểm của tỉnh là kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quy định của Luật Khoáng sản, giữ kỷ luật trong quản lý tài nguyên, không lấy lý do tháo gỡ khó khăn cho sản xuất để nới lỏng quản lý.
Tháo gỡ vướng mắc cho các mỏ về giải quyết thủ tục pháp lý, khơi thông nguyên liệu là yêu cầu cấp thiết trước mắt để doanh nghiệp phục hồi sản xuất, giữ việc làm cho người lao động, phát huy vốn đầu tư. Tuy nhiên, về lâu dài, để tài nguyên được khai thác đúng quy định, sử dụng tiết kiệm và tạo ra giá trị cao, doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ khai thác, chế biến sâu, nâng tỷ lệ thu hồi, tận dụng các loại đá phù hợp để tạo sản phẩm giá trị cao.
Tháo đúng “nút thắt” sẽ giúp chuỗi khai thác - chế biến đá trắng phục hồi và phát triển. Cùng với đó, cơ quan chức năng phải kiên quyết xử lý tình trạng khai thác tùy tiện, làm thất thoát khoáng sản. Thực hiện song hành hai yêu cầu này là điều kiện để ngành đá trắng phát triển bền vững, nâng giá trị tài nguyên và tăng nguồn thu cho địa phương.
Lào Cai hiện là địa phương dẫn đầu cả nước về khai thác đá trắng, đá hoa trắng, với công suất chế biến đá xẻ trung bình khoảng 2.492.977 m³/năm; đá bột khoảng 15.831.017 tấn/năm. Doanh thu từ xuất khẩu đá trắng khối, đá trắng mài, đá hoa, đá xẻ ốp lát, bột đá canxi cacbonat… đạt hàng trăm triệu USD mỗi năm. Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm, do thiếu nguyên liệu, kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng này mới đạt khoảng 37,6 triệu USD, giảm 11,4% so với cùng kỳ năm 2025.
