Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà khẳng định đây là hội thảo vô cùng đặc biệt nhằm xác minh thông tin về mộ liệt sĩ tập thể khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn) trước đây, nay là Công viên Lê Thị Riêng.
Theo Phó Thủ tướng, hội thảo không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là dịp làm sáng tỏ những sự thật lịch sử còn chưa được giải đáp trọn vẹn, đồng thời thể hiện sâu sắc tình cảm thiêng liêng, đạo lý "đền ơn đáp nghĩa", lòng biết ơn sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta nói chung và mỗi đại biểu có mặt tại đây nói riêng đối với các Anh hùng liệt sĩ đã cống hiến tuổi trẻ, xương máu và cả cuộc đời mình cho độc lập dân tộc và thống nhất đất nước.
Lật lại những trang sử hào hùng và bi tráng của dân tộc, Phó Thủ tướng nhắc lại cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 mãi là một bản anh hùng ca bất tử.
Tại khu vực Sài Gòn - Gia Định khi đó, các lực lượng cách mạng đã vô cùng quả cảm "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh", tiến công vào mục tiêu trọng yếu tại nội đô Sài Gòn. Trong các trận chiến quyết liệt, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã kiên trung bám trụ và anh dũng hy sinh. Sau các trận giao tranh khốc liệt ấy, chính quyền ngụy đã thu dọn chiến trường, thu gom hài cốt các chiến sĩ của chúng ta và tiến hành chôn cất tập thể.
Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1978 đến năm 1983, Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn) được giải tỏa, quy hoạch, cải tạo để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng. Trong quá trình thi công san lấp, các lực lượng đã phát hiện một số dấu tích và hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, quá trình san lấp đã làm thay đổi hoàn toàn địa hình. Năm 1995, các cơ quan chức năng đã nỗ lực tổ chức khảo sát, quy tập; song do hạn chế về phương tiện kỹ thuật chuyên dụng, công nghệ và đặc biệt thiếu hụt thông tin tư liệu nên việc tìm kiếm không đạt kết quả như mong muốn. Nỗi trăn trở ấy vẫn luôn canh cánh trong lòng Đảng bộ, chính quyền và nhân dân TPHCM nói riêng và Đảng, Nhà nước, nhân dân ta nói chung.
Phó Thủ tướng cho biết, thời gian gần đây, nhiều tài liệu quân sự và kho ảnh của phía Hoa Kỳ liên quan đến trận đánh năm 1968 đã được giải mật, cung cấp cho Việt Nam.
Cùng với dữ liệu lịch sử, sơ đồ quân sự, hình ảnh tư liệu, hồi ức chiến tranh và lời kể của các nhân chứng lịch sử, nhân chứng từ nhiều bên liên quan (như ông Robert Ambrose Connor cùng các cựu chiến binh Mỹ đã hỗ trợ tận tâm, cung cấp thông tin trực tiếp); sự phối hợp của nhóm tình nguyện nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ và Bộ Tư lệnh TPHCM cùng các cơ quan, đơn vị chức năng của Bộ Quốc phòng, chúng ta nắm trong tay những cơ sở thực tiễn vô cùng quý giá.
Theo Phó Thủ tướng, Hội thảo diễn ra trong thời điểm cả nước đang thực hiện những ngày tháng cao điểm của "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin".
"Chiến dịch đang thôi thúc chúng ta từng ngày, từng giờ, từng phút, mỗi thông tin được kiểm chứng, mỗi tư liệu được đối chiếu, mỗi ký ức được nhắc lại hôm nay đều mang ý nghĩa rất đặc biệt để mong được đón các Anh hùng trở về cùng đất Mẹ và đồng đội, để lời một ca khúc tha thiết "về đây các anh ơi, hãy về đây, về nghe mẹ ru, về nghe em hát" được trở thành hiện thực", Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà xúc động chia sẻ.
Thống nhất 3 nội dung trọng tâm trước khi tiến hành khai quật
Nhấn mạnh ý nghĩa đặc biệt của hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết đây vừa là hoạt động khoa học, vừa thấm đẫm nghĩa tình dân tộc, đòi hỏi các đại biểu tập trung thảo luận sâu để thống nhất ba nội dung trọng tâm trước khi có thể tiến tới khai quật thực địa.
Thứ nhất, rà soát, đánh giá toàn diện, cẩn trọng, chặt chẽ về lịch sử, khoa học, pháp lý, thực tiễn, bảo đảm tính chính xác, tính liên kết và độ tin cậy của toàn bộ các nguồn thông tin, tài liệu và hồ sơ đã được giải mật. Thông qua sự đối chiếu và xác minh các dữ liệu lịch sử, các tài liệu giải mật, hồ sơ quân sự từ 2 phía và lời kể trực tiếp của các nhân chứng lịch sử có mặt tại đây hôm nay, chúng ta phải trả lời cho bằng được câu hỏi: Với toàn bộ dữ liệu thông tin, chứng cứ lịch sử, đã có đủ độ tin cậy, đủ cơ sở thực tiễn để khẳng định tại các điểm được xác định trong khu vực công viên Lê Thị Riêng là nơi chôn cất tập thể các Anh hùng liệt sĩ Việt Nam hy sinh trong chiến dịch Xuân Mậu Thân năm 1968 hay chưa.
Thứ hai, làm rõ quy mô, phạm vi, đặc điểm và khả năng tồn tại khu mộ tập thể qua gần 60 năm. Theo đó, khi đã có đủ cơ sở khẳng định, chúng ta cần thống nhất phương án thăm dò và khai quật. Đó phải là sự kết hợp giữa phương pháp truyền thống với công nghệ hiện đại. Phải phát huy tối đa hiệu quả của công nghệ radar xuyên đất quét ngầm, kết hợp với hệ thống định vị không ảnh và bản đồ lịch sử các nguồn thông tin dữ liệu và của nhân chứng lịch sử, nhằm bảo đảm công tác tìm kiếm đạt độ chính xác cao nhất.
Thứ ba, từ cơ sở thảo luận, cần đề xuất phương án cụ thể để thống nhất cơ chế phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các lực lượng nhằm xác định vị trí tìm kiếm, khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ trên thực địa, đảm bảo khoa học, thận trọng, an toàn tuyệt đối, tỉ mỉ, kỹ lưỡng, đúng quy trình quy định, đáp ứng được mục tiêu thiêng liêng, cao cả, lớn nhất mà chúng ta đã đặt ra theo mục tiêu của Chương trình.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh Hội thảo có nhiệm vụ rất quan trọng, đó là phải củng cố vững chắc các dữ liệu lịch sử, cơ sở khoa học, pháp lý và thực tiễn để có thể đưa ra một quyết định vô cùng hệ trọng và thiêng liêng.
Tại hội thảo, các đại biểu đã nghe báo cáo kết quả nghiên cứu, đối chiếu tư liệu lịch sử, bản đồ, ảnh hàng không và các nguồn thông tin liên quan nhằm xác định vị trí các rãnh mộ tập thể liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng.
Hội thảo ghi nhận nhiều ý kiến, tư liệu quý từ các nhân chứng lịch sử và những người trực tiếp tham gia, chứng kiến các sự kiện liên quan đến khu vực Nghĩa địa Chí Hòa trong và sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.
Trong đó có ông Bob Connor, cựu quân nhân Hoa Kỳ từng tham chiến tại Việt Nam giai đoạn 1967-1968; ông Nguyễn Quốc Độ, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ truyền thống kháng chiến khối vũ trang Biệt động Sài Gòn; các nhân chứng từng sinh sống và làm việc tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa như ông Phan Văn Mưa, ông Nguyễn Thành Phước, ông Nguyễn Tuấn Nhã, ông Võ Huy Thịnh, ông Nguyễn Đình Đạt; cùng Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tàu, nguyên Cụm trưởng tình báo H63. Các ý kiến, ký ức và nguồn tư liệu do các nhân chứng cung cấp đã góp phần làm sáng rõ thêm nhiều thông tin lịch sử, phục vụ công tác xác minh và khoanh vùng các vị trí nghi có mộ liệt sĩ tập thể.
Trước khi diễn ra Hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà và đoàn công tác đã dâng hương, dâng hoa tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. Hoạt động thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với những người đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, đồng thời khẳng định quyết tâm của Đảng, Nhà nước và các cấp, các ngành trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.
