Khoảng cách số chặn lối tiếp cận dịch vụ bán lẻ hiện đại
Thị trường bán lẻ Việt Nam năm 2025 đang chuyển mình với tốc độ chóng mặt. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dân ở các thành phố lớn có thể tiếp cận mọi dịch vụ từ thực phẩm tươi sống đến hàng điện máy chỉ trong vài phút. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện nghi ấy là một thực tế đầy trăn trở: Khoảng cách số đang vô tình dựng lên một "bức tường" ngăn cách hàng triệu người dân tiếp cận với những lợi ích của mô hình bán lẻ hiện đại. Khi công nghệ trở thành điều kiện tiên quyết để được hưởng ưu đãi, những người yếu thế về kỹ năng số đang đối mặt với những hạn chế nhất định trong việc tối ưu hóa chi phí sinh hoạt.
Nhiều ý kiến cho rằng, mua sắm truyền thống thường đi kèm với mức giá thiếu tính cạnh tranh, nhưng thực tế đây là một bài toán phức tạp về khả năng tiếp cận các đặc quyền số. Nghịch lý hiện hữu khi những chương trình trợ giá tốt nhất hay các đợt giảm giá sâu thường được ưu tiên hiển thị trên ứng dụng di động hoặc ví điện tử. Một người cao tuổi hay người dân vùng sâu vùng xa không thành thạo công nghệ có thể vẫn duy trì thói quen mua hàng tại các sạp tạp hóa truyền thống - nơi họ tìm thấy sự gần gũi và quen thuộc, nhưng lại vô tình lỡ mất cơ hội thụ hưởng các mã giảm giá hay chính sách giao hàng miễn phí mà giới trẻ thành thị đang tận dụng triệt để. "Khoảng cách" ở đây không chỉ là số km đường bộ, mà còn là rào cản về kỹ năng sử dụng công cụ số, khiến một bộ phận người tiêu dùng chưa thể tiếp cận trọn vẹn sự tiện ích và các chương trình ưu đãi của hệ thống phân phối hiện đại.
Tại các thành phố lớn như Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, mô hình "cửa hàng không người bán" hay "thanh toán tự động" đang mọc lên như nấm, mang đến trải nghiệm mua sắm xuyên suốt. Tuy nhiên, khi nhìn vào các khu công nghiệp hay những xóm trọ nghèo, công nghệ vẫn là một khái niệm có phần xa lạ. Nhiều công nhân vẫn chọn các chợ tạm, chợ cóc để mua sắm vì tính tiện lợi về thời gian và sự phù hợp với túi tiền lẻ hàng ngày, dù việc kiểm soát chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm tại đây đôi khi vẫn còn những thách thức. Rào cản không chỉ nằm ở việc họ có muốn thay đổi hay không, mà còn ở giao diện ứng dụng phức tạp, yêu cầu xác thực sinh trắc học khắt khe hay đơn giản là việc thiếu hụt tài khoản ngân hàng để liên kết ví điện tử.
Chuyên gia kinh tế - thị trường Trần Mạnh Hùng nhận định: "Chúng ta đang thấy một sự bất đối xứng thông tin và lợi ích rõ rệt. Nếu kinh tế số phát triển mà không đi kèm với giáo dục kỹ năng số phổ quát, nền kinh tế sẽ tự tạo ra một nhóm đối tượng bị 'gạt sang lề'. Doanh nghiệp bán lẻ hiện nay tập trung quá nhiều vào việc tối ưu thuật toán cho người dùng sành sỏi mà quên mất rằng, hơn 60% thị phần vẫn nằm ở những khu vực đang gặp khó khăn về hạ tầng công nghệ. Đây là một lỗ hổng lớn trong chiến lược phát triển bền vững của quốc gia”.
Thực tế, tại nhiều địa phương, hạ tầng internet dù đã phủ sóng rộng khắp nhưng chất lượng đường truyền đôi khi không ổn định, khiến việc thực hiện một lệnh thanh toán trực tuyến trở thành thử thách kiên nhẫn. Sự thiếu hụt về nguồn điện ổn định tại một số bản làng vùng cao, hay tình trạng sóng 4G chập chờn tại các thung lũng sâu đã biến chiếc điện thoại thông minh trở thành thiết bị liên lạc đơn thuần thay vì là một công cụ mua sắm quyền năng. Điều này khiến dòng chảy hàng hóa và các dịch vụ hậu mãi hiện đại đôi khi bị nghẽn lại ngay tại ngưỡng cửa của những gia đình đang thực sự cần sự tiện lợi của công nghệ nhất.
Chị Lương Thị Mai, một hộ kinh doanh nhỏ tại Sơn La chia sẻ: "Mỗi lần muốn đặt hàng từ các sàn thương mại điện tử để có giá gốc, tôi phải di chuyển ra khu vực trung tâm xã mới có sóng 4G đủ khỏe để thực hiện thao tác. Nhiều khi ứng dụng chưa kịp tải xong thì các mã giảm giá hấp dẫn đã bị sử dụng hết. Cuối cùng, để kịp có hàng bán, tôi lại chọn cách nhập hàng từ các xe tải giao dạo, dù hiểu rằng chi phí này có phần chênh lệch và nguồn gốc hàng hóa khó kiểm chứng hơn so với đặt trực tiếp từ nhà phân phối lớn. Công nghệ hiện đại dường như vẫn là một điều gì đó còn khá xa tầm tay với chúng tôi”.
Câu chuyện của chị Mai là hình ảnh đại diện cho hàng triệu hộ kinh doanh cá thể và người tiêu dùng nông thôn đang loay hoay trước ngưỡng cửa số hóa. Khi chi phí logistics từ thành phố về nông thôn vẫn còn là một trở ngại lớn và hệ thống bưu cục chưa thể phủ kín mọi ngõ ngách, người dân ở vùng sâu vùng xa thường phải đối mặt với những hạn chế về sự lựa chọn hàng hóa và các dịch vụ hỗ trợ đi kèm.
Giải pháp bình dân hóa công nghệ và chiến lược xóa mờ khoảng cách số
Theo các chuyên gia kinh tế, để xóa bỏ "bức tường" này, sự thay đổi phải đến từ cả hai phía là quản lý nhà nước và tư duy của các tập đoàn bán lẻ. Việc chuyên nghiệp hóa thị trường không chỉ là đầu tư vào AI hay Big Data, mà phải là "bình dân hóa" công nghệ để bất cứ ai cũng có thể sử dụng. Mô hình bán lẻ hiện đại cần phải len lỏi vào từng ngõ ngách thông qua các trạm hỗ trợ số tại chỗ thay vì chỉ hiện diện trên màn hình điện thoại.
Chiến lược "bình dân hóa" cần bắt đầu từ việc đơn giản hóa tối đa các giao diện ứng dụng. Hiện nay, nhiều ứng dụng mua sắm tích hợp quá nhiều tính năng giải trí, quảng cáo gây nhiễu, khiến người lớn tuổi và người có trình độ công nghệ thấp dễ bỏ cuộc. Một "phiên bản rút gọn" dành riêng cho những đối tượng này, tập trung vào tính năng tìm kiếm bằng giọng nói và thanh toán một chạm, có thể là chìa khóa mở ra cánh cửa tiếp cận.
Về câu chuyện này, ông Trần Anh Tùng, một nhà đầu tư chiến lược trong lĩnh vực logistics chia sẻ: "Chúng tôi đang tái định hướng dòng vốn vào các mô hình 'logistics cộng đồng'. Thay vì chỉ tập trung vào các kho bãi khổng lồ, chúng tôi đầu tư vào các điểm nhận hàng thông minh tích hợp hướng dẫn sử dụng tại các vùng nông thôn. Nhà đầu tư không chỉ tìm kiếm lợi nhuận từ những người giàu có ở thành phố, mà tiềm năng thực sự nằm ở việc khai phá sức mua của hàng chục triệu người đang đứng ở ngưỡng cửa của kinh tế số. Ai xóa được khoảng cách số, người đó sẽ chiếm lĩnh thị trường trong 10 năm tới”.
Logistics cộng đồng không chỉ là việc vận chuyển hàng hóa, mà còn là việc xây dựng các "điểm chạm" văn hóa công nghệ. Tại đây, người dân có thể đến để được hỗ trợ đặt hàng, nhận hàng và học cách sử dụng các công cụ thanh toán mới. Đây chính là mô hình "hybrid" – kết hợp giữa sự tiện lợi của kỹ thuật số và sự tin cậy của giao tiếp trực tiếp, giúp phá vỡ tâm lý e ngại bị lừa đảo trên không gian mạng của người dân nông thôn.
Ở góc độ doanh nghiệp, việc "phẳng hóa" cơ hội tiếp cận dịch vụ đòi hỏi một sự kiên nhẫn lớn hơn. Các chuỗi bán lẻ lớn cần xem việc đào tạo người dùng là một phần của chi phí tiếp thị. Thay vì chỉ tung ra các voucher trừ tiền, việc hướng dẫn một người lao động nghèo cách sử dụng ví điện tử để thanh toán hóa đơn điện, nước chính là cách bền vững nhất để giữ chân khách hàng. Sự trung thành của khách hàng không đến từ những đợt giảm giá chớp nhoáng mà đến từ việc doanh nghiệp đã giúp cuộc sống của họ trở nên dễ dàng hơn như thế nào.
Chị Lê Thanh Minh hiện đang tham gia dự án "Số hóa chợ truyền thống” cho biết, người dân không hề bài trừ công nghệ, họ chỉ sợ sự phức tạp. Khi chúng tôi cầm tay chỉ việc cho các tiểu thương cách quét mã QR hay quản lý đơn hàng trên app, họ hào hứng lắm. Ban đầu, các bà, các mẹ còn sợ bấm nhầm sẽ mất tiền, nhưng khi thấy tiền về tài khoản ngay lập tức và quản lý sổ sách minh bạch, họ trở thành những người tuyên truyền tích cực nhất cho công nghệ.
Sự chuyên nghiệp của nền kinh tế chỉ thực sự đạt được khi bà bán rau cũng biết dùng công nghệ để giảm chi phí và người mua hàng ở vùng sâu cũng nhận được hàng với giá như ở Thủ đô. Để làm được điều này, sự vào cuộc của các cơ quan quản lý trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho kinh tế số là vô cùng quan trọng. Cần có những chính sách khuyến khích thuế cho các doanh nghiệp đầu tư hạ tầng số tại vùng sâu vùng xa, đồng thời đẩy mạnh chương trình mỗi xã một tổ công nghệ cộng đồng để phổ cập kiến thức trực tiếp.
Bên cạnh đó, bài toán về niềm tin cũng cần được giải quyết. Trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến diễn biến phức tạp, người nghèo vốn có tích lũy ít ỏi lại càng trở nên thận trọng. Nếu một lần bị mất tiền do lỗi hệ thống hoặc bị lừa qua ứng dụng, họ sẽ vĩnh viễn đóng cửa với kinh tế số. Vì vậy, bảo mật và bảo vệ người tiêu dùng yếu thế phải được đặt lên hàng đầu trong chiến lược phát triển của các nền tảng bán lẻ.
Khoảng cách số là một thách thức, nhưng cũng là dư địa để chúng ta viết lại kịch bản cho một nền kinh tế bán lẻ công bằng hơn. Khi "giờ G" của sự chuyển đổi số toàn diện đang đến gần, việc kéo gần khoảng cách này không còn là nhiệm vụ của riêng ngành nào mà là cam kết về sự thịnh vượng không bỏ lại ai phía sau. Một nền kinh tế mạnh là một nền kinh tế mà ở đó, công nghệ là chiếc cầu nối, chứ không phải là một bức tường.
