Tuần lễ công bố giải Nobel 2026 sẽ diễn ra từ ngày 5 - 12/10/2026 với giải thưởng đầu tiên được công bố là Nobel Y sinh vào ngày 5/10/2026 tại Thụy Điển. Tiếp sau đó sẽ là giải Nobel Vật lý (ngày 6/10), Nobel Hóa học (ngày 7/10), Nobel Văn học (ngày 8/10), Nobel Hòa bình (ngày 9/10), Nobel Kinh tế (ngày 12/10). Đây là hệ thống giải thưởng danh giá được trao cho các cá nhân và tổ chức đạt được những thành tựu lớn lao phục vụ cho lợi ích của nhân loại, theo ý nguyện của nhà khoa học, nhà phát minh nổi tiếng Alfred Nobel.
Giải Nobel - Vinh danh di sản của một thiên tài
Alfred Nobel là nhà khoa học, nhà phát minh đại tài, chủ nhân của 355 bằng sáng chế, trong đó đáng chú ý nhất là phát minh về thuốc nổ (dynamite). Ông sinh ngày 21/10/1833 tại Stockholm (Thụy Điển). Năm 1866, Nobel chế tạo thành công dynamite. Sau khi công bố phát minh này, Nobel nhận được bằng sáng chế tại Anh vào ngày 7/5/1867 và tại Thụy Điển vào ngày 19/10/1867. Đến năm 1868, Alfred Nobel đã cải tiến dynamite, làm cho nó trở nên ổn định và an toàn hơn. Kể từ khi người dùng có thể kiểm soát các vụ nổ, dynamite đã được sử dụng một cách rộng rãi trong xây dựng và khai thác hầm mỏ.
Nhu cầu về thuốc nổ tăng cao, Nobel mở các văn phòng và các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới. Sau này, ông còn phát minh ra một số loại thuốc súng, nổi bật là loại thuốc súng không khói. Những phát minh này cộng với việc khai thác các giếng dầu ở Baku của anh em ông đã đem lại cho ông những khoản lợi nhuận lớn.
Nhiều năm sau khi Nobel qua đời, người ta vẫn còn tranh cãi về công dụng của thuốc nổ (dynamite) cũng như sức tàn phá của nó trong chiến tranh. Nhưng một điều không thể phủ nhận rằng thuốc nổ (dynamite) của Nobel đã giải phóng sức lao động cho con người, tạo ra các bước tiến vượt bậc trong xây dựng đường sá cũng như việc khai thác hầm mỏ.
Cả cuộc đời cống hiến cho khoa học, Alfred Nobel đã đạt tới đỉnh cao của vinh quang và giàu có. Sau khi qua đời vào năm 1896, Alfred Nobel đã để lại một bản di chúc gây kinh ngạc và khó hiểu cho mọi người khi ông chỉ dành một phần nhỏ gia tài của mình cho bạn bè và người thân để “khỏi tạo nên những kẻ lười biếng”. Còn gần toàn bộ tài sản của ông đã được đem bán thành tiền mặt, tương đương với 70 triệu krona Thụy Điển lúc đó, để gửi ngân hàng. Số tiền lãi hàng năm sẽ trích ra, chia làm 5 giải thưởng tặng “cho những người có đóng góp lớn nhất cho nhân loại” trên các lĩnh vực: Vật lý, Hóa học, Y sinh, Văn học, và Hòa bình.
Di chúc của Nobel cũng nhấn mạnh rằng giải được trao không phân biệt quốc gia của người nhận, vì thế người xứng đáng nhất sẽ được nhận giải. Tuy nhiên, ban đầu những người thực hiện di chúc rất bối rối, bởi phải làm thế nào để ý nguyện cuối của Nobel trở thành hiện thực và để những người xứng đáng nhất nhận được giải thưởng mà không có sự thiên vị? Cuối cùng, phải đến năm 1900, người ta mới thống nhất quy chế lựa chọn người đoạt giải và số tiền cho mỗi giải. Và phải đến năm 1901, giải Nobel đầu tiên mới được tổ chức tại Stockholm.
Trong hệ thống giải thưởng Nobel thì Giải Vật lý, Hóa học, Văn học và Kinh tế do Viện hàn lâm khoa học hoàng gia Thụy Điển quyết định; Giải Y sinh do Ủy ban Nobel của Viện Karolinska (Thụy Điển) quyết định; và Giải Hòa bình do Ủy ban Nobel thuộc Quốc hội Na Uy quyết định.
Từ năm 1968, nhân kỷ niệm 300 năm ngày thành lập Ngân hàng Thụy Điển và cũng là để tưởng nhớ nhà khoa học Alfred Nobel, Ngân hàng Thụy Điển đã đóng góp để đưa thêm vào hệ thống giải một giải thưởng về lĩnh vực Kinh tế. Giải này được trao từ năm 1969 cùng thời điểm trao các giải Nobel khác trong năm.
Hàng năm, lễ trao giải Nobel Y sinh, Vật lý, Hóa học, Văn học, Kinh tế được trao vào tháng 12 tại Stockholm, Thụy Điển và lễ trao giải Nobel Hòa bình diễn ra tại Oslo, Na Uy. Chủ nhân của giải Nobel sẽ được trao giấy chứng nhận, huy chương vàng cùng phần thưởng tiền mặt.
Quỹ Nobel đã quyết định nâng mức tiền thưởng dành cho các chủ nhân Giải Nobel năm 2026 lên 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,27 triệu USD) cho mỗi hạng mục - tức tăng 1 triệu kronor so với năm 2025.
Về giá trị giải thưởng, số tiền thưởng phụ thuộc vào thu nhập của Ủy ban Nobel. Năm nay, nhân kỷ niệm 125 năm thành lập giải thưởng này, Quỹ Nobel đã quyết định nâng mức tiền thưởng dành cho các chủ nhân Giải Nobel năm 2026 lên 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,27 triệu USD) cho mỗi hạng mục - tức tăng 1 triệu kronor so với năm 2025. Theo Quỹ Nobel, khoản tiền thưởng sẽ được chia đều nếu một giải có từ hai người đoạt giải trở lên.
Giám đốc Quỹ Nobel Hanna Stjarne cho biết việc tăng tiền thưởng nhằm duy trì ý nghĩa lâu dài của Giải Nobel, đồng thời bảo đảm giá trị của phần thưởng tài chính theo thời gian.
Tấm gương phản chiếu tiến bộ của nhân loại
Sau 125 năm lịch sử kể từ lần trao giải đầu tiên năm 1901, đã có trên 1.000 cá nhân và tổ chức vinh dự được nhận giải thưởng danh giá này. Với tất cả những nỗ lực của những người có nhiệm vụ thi hành bản di chúc, giải Nobel đã trở thành tấm gương phản chiếu lịch sử tiến bộ của loài người trong những lĩnh vực quan trọng nhất.
Trong hơn một thế kỷ qua, giải thưởng này đã ghi dấu nhiều kỷ lục đáng ngưỡng mộ. Thành công của giải thưởng Nobel đã đưa nhân loại lên một tầm cao mới, với thuyết tương đối của Albert Einstein mở đường cho hàng loạt lĩnh vực như phát thanh, truyền hình... đặt nền móng cho vật lý hiện đại; là khám phá ra chất penicilin dùng trong thuốc kháng sinh của nhà khoa học Scotland Alexander Fleming cùng nhà nghiên cứu bệnh học người Australia Howard Walter Florey và nhà hóa sinh người Anh Ernst Boris Chain; là nhà khoa học Heisenberg với thuyết cơ học lượng tử; cộng với những phát kiến về tâm lý học chiều sâu của Sigmund Freud, đã đặt nền tảng cho hội hoạ và văn học hiện đại…
Gần đây, vào năm 2014, cô gái người Pakistan Malala Yousafzai khi đó mới 17 tuổi đã trở thành người trẻ nhất nhận giải Nobel Hòa bình, nhờ những nỗ lực không ngừng trong việc đấu tranh cho quyền giáo dục của trẻ em. Còn nhà khoa học John Goodenough nhận giải Nobel Hóa học khi đã 97 tuổi vào năm 2019, cho công trình nghiên cứu về pin lithium-ion (loại pin cung cấp năng lượng cho điện thoại thông minh và xe điện). Trước đó, nhà khoa học Arthur Ashkin cũng lập kỷ lục khi nhận giải Nobel Vật lý ở tuổi 96 (năm 2018) cho những đóng góp quan trọng về quang học laser. Họ đã chứng minh rằng tuổi tác không phải là rào cản đối với sự cống hiến…
Cứ thế, đóng góp của các nhà khoa học đã cho thấy những giá trị cốt lõi của giải Nobel là sự vinh danh những nỗ lực cải thiện cuộc sống và mang lại lợi ích lớn cho nhân loại.
