Ngày Khí tượng Thế giới (23/3): Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai

Quan trắc, giám sát khí hậu - xương sống cho cảnh báo sớm

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), dự báo thời tiết và khí hậu không thể tồn tại nếu thiếu hệ thống quan trắc toàn cầu. Mỗi ngày, hàng triệu dữ liệu được thu thập từ hàng nghìn trạm khí tượng trên đất liền, phao đại dương, tàu biển, máy bay và vệ tinh. Những dữ liệu này được xử lý thông qua các hệ thống tích hợp hiện đại, tạo ra các bản tin dự báo và cảnh báo sớm phục vụ hàng tỷ người trên thế giới.

Trong bối cảnh rủi ro khí hậu gia tăng, vai trò của hệ thống quan trắc càng trở nên cấp thiết. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường hay bão mạnh đang diễn ra với tần suất và cường độ ngày càng cao.

Theo đánh giá của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, thời tiết cực đoan là rủi ro dài hạn hàng đầu đối với kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, dữ liệu thống kê cho thấy các thảm họa liên quan đến thời tiết đã gây thiệt hại kinh tế lên tới 4,3 nghìn tỷ USD và cướp đi gần 2 triệu sinh mạng trong giai đoạn 1970-2021.

Trước thực tế này, sáng kiến “Cảnh báo sớm cho mọi người” do Liên hợp quốc khởi xướng được xem là một trong những giải pháp then chốt. Cảnh báo sớm không còn là lựa chọn mà đã trở thành nhu cầu thiết yếu.

Tuy nhiên, để có được những cảnh báo kịp thời và chính xác, thế giới cần một hệ thống quan trắc vận hành hiệu quả. Từ khi được thành lập năm 1963, Chương trình Giám sát Thời tiết Toàn cầu của WMO đã trở thành “xương sống” của hệ thống này. Các quan trắc bề mặt như nhiệt độ, độ ẩm, áp suất, lượng mưa và gió được ghi nhận liên tục tại hơn 16.000 trạm khí tượng trên toàn cầu. Bên cạnh đó, mỗi ngày có hơn 1.000 bóng thám không được phóng lên để thu thập dữ liệu khí quyển ở độ cao tới 30 km.

Không chỉ trên đất liền, đại dương - chiếm hơn 70% bề mặt Trái đất - cũng được giám sát thông qua hàng nghìn phao quan trắc và tàu biển. Chương trình Argo với gần 4.000 phao robot đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi nhiệt lượng, độ mặn và dòng chảy đại dương. Trong khi đó, hệ thống quan trắc từ máy bay cung cấp hơn 700.000 dữ liệu mỗi ngày, góp phần nâng cao độ chính xác của dự báo thời tiết.

Đặc biệt, dữ liệu từ vệ tinh được coi là nguồn thông tin quan trọng nhất trong dự báo hiện đại. Hiện có khoảng 400 vệ tinh quan sát Trái đất đang hoạt động, cung cấp hình ảnh liên tục về khí quyển, đại dương, bề mặt đất và băng. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể theo dõi sự hình thành và phát triển của bão, đo nhiệt độ, quan sát mực nước biển dâng hay phát hiện cháy rừng và bão bụi.

Dù vậy, hệ thống quan trắc toàn cầu vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Các khoảng trống dữ liệu vẫn tồn tại, đặc biệt tại các quốc gia kém phát triển và các quốc đảo nhỏ. Nhiều trạm quan trắc không hoạt động hoặc cung cấp dữ liệu không ổn định, làm giảm độ chính xác của dự báo không chỉ ở cấp địa phương mà còn trên phạm vi toàn cầu.

Thu hẹp khoảng cách dữ liệu - giảm sai số trong dự báo

Để giải quyết những thách thức về hệ thống quan trắc, WMO đang thúc đẩy Mạng lưới Quan trắc cơ bản toàn cầu, đồng thời triển khai cơ chế tài chính cho hệ thống quan trắc nhằm hỗ trợ các quốc gia còn hạn chế về nguồn lực. Việc thu hẹp khoảng cách dữ liệu có thể giúp giảm sai số dự báo tới 30% tại châu Phi và 20% tại khu vực Thái Bình Dương, đồng thời mang lại hàng tỷ USD lợi ích kinh tế mỗi năm.

Thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới 2026 cũng nhấn mạnh rằng quan trắc không chỉ phục vụ dự báo mà còn là nền tảng cho các quyết định phát triển. Từ quy hoạch hạ tầng, sản xuất nông nghiệp, quản lý năng lượng đến y tế và chuỗi cung ứng, tất cả đều phụ thuộc vào dữ liệu khí tượng và khí hậu. Trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng và có nguy cơ vượt ngưỡng 1,5°C theo Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu, vai trò của dữ liệu chính xác và kịp thời càng trở nên sống còn.

Bên cạnh những thách thức, thế giới cũng đang đứng trước nhiều cơ hội nhờ sự phát triển của công nghệ. Trí tuệ nhân tạo và năng lực tính toán tiên tiến đang làm thay đổi cách thức dự báo thời tiết, giúp nâng cao độ chính xác và mở rộng khả năng tiếp cận. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được sử dụng một cách công bằng và bổ trợ cho vai trò của con người.

Phát biểu nhân dịp này, Tổng Thư ký WMO, bà Celeste Saulo, nhấn mạnh đằng sau mỗi bản tin dự báo là nỗ lực của hàng triệu quan trắc và hàng nghìn con người - từ các quan trắc viên ở vùng xa xôi, các nhà khí tượng thả bóng thám không, đến các kỹ sư vận hành vệ tinh và chuyên gia xử lý dữ liệu. “Chúng ta không chỉ dự báo thời tiết, mà đang cung cấp một dịch vụ công toàn cầu vì lợi ích chung của nhân loại”, bà khẳng định.

Ngày Khí tượng Thế giới không chỉ là dịp tôn vinh những đóng góp thầm lặng của cộng đồng khoa học khí tượng, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm chung của toàn nhân loại. Trong một thế giới ngày càng biến động, việc đầu tư cho hệ thống quan trắc không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư cho an ninh, khả năng chống chịu và tương lai bền vững.

“Quan trắc hôm nay” không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thời tiết hiện tại, mà còn là chìa khóa để “bảo vệ ngày mai” - cho con người, cho hành tinh và cho các thế hệ tương lai.