Tiền thân của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh được thành lập ngày 26/3/1931 với tên gọi Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương, đánh dấu sự ra đời của tổ chức thanh niên cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trải qua 95 năm xây dựng, cống hiến và trưởng thành, Đoàn luôn gắn bó với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Mùa xuân năm 1931, từ ngày 20 đến ngày 26/3, tại Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 2, Trung ương Đảng đã dành một phần quan trọng trong chương trình làm việc để bàn về công tác thanh niên và đi đến những quyết định có ý nghĩa đặc biệt, như các cấp ủy Đảng từ Trung ương đến địa phương phải cử ngay các ủy viên của Đảng phụ trách công tác Đoàn. Trước sự phát triển lớn mạnh của Đoàn trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam, ở nước ta xuất hiện nhiều tổ chức Đoàn cơ sở với khoảng 1.500 đoàn viên và một số địa phương đã hình thành tổ chức Đoàn từ xã, huyện đến cơ sở.
Sự phát triển lớn mạnh của Đoàn đã đáp ứng kịp thời những đòi hỏi cấp bách của phong trào thanh niên nước ta. Đó là sự vận động khách quan phù hợp với cách mạng nước ta; đồng thời, phản ánh công lao trời biển của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh vô cùng kính yêu - Người đã sáng lập và rèn luyện tổ chức Đoàn. Được Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng và Bác Hồ cho phép, theo đề nghị của Trung ương Đoàn thanh niên Lao động Việt Nam, Đại hội toàn quốc lần thứ 3 họp từ ngày 22 - 25/3/1961 đã quyết định lấy ngày 26/3/1931 làm ngày thành lập Đoàn hàng năm. Ngày 26/3 trở thành ngày vẻ vang của tuổi trẻ Việt Nam, của Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh quang vinh.
Ngay từ khi ra đời, Đoàn đã làm tốt vai trò tập hợp, giáo dục và bồi dưỡng thanh niên theo lý tưởng cách mạng, trở thành lực lượng quan trọng trong các phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, hàng triệu đoàn viên, thanh niên đã hăng hái tham gia chiến đấu, phục vụ chiến đấu và lao động sản xuất; nhiều phong trào tiêu biểu như “Ba sẵn sàng”, “Năm xung phong” đã tạo dấu ấn sâu sắc trong lịch sử phong trào thanh niên.
Bước vào thời kỳ hòa bình, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định vai trò là đội dự bị tin cậy của Đảng, là môi trường rèn luyện, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống và năng lực cho thanh niên. Đoàn đồng thời là lực lượng nòng cốt trong các phong trào hành động cách mạng của tuổi trẻ cả nước.
Hiện nay, tổ chức Đoàn được xây dựng theo hệ thống từ Trung ương đến cơ sở, tập hợp đông đảo đoàn viên, thanh niên trong cả nước, hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, bảo đảm thống nhất trong chỉ đạo và triển khai thực tiễn.
Trong quá trình phát triển, Đoàn không ngừng đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, phù hợp yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Các phong trào hành động của tuổi trẻ như tình nguyện, sáng tạo, xung kích bảo vệ Tổ quốc, cùng các hoạt động đồng hành với thanh niên trong học tập, khởi nghiệp, lập nghiệp đã góp phần tạo môi trường rèn luyện và phát triển toàn diện cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh còn đảm nhiệm vai trò phụ trách Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, góp phần bồi dưỡng thế hệ thiếu niên, nhi đồng – lực lượng kế cận của Đảng và đất nước.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, Đoàn tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong hỗ trợ thanh niên nâng cao năng lực số, tiếp cận khoa học - công nghệ, thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, tham gia các hoạt động an sinh xã hội, bảo vệ môi trường và xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh.
Trải qua 95 năm, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tiếp tục khẳng định vai trò là tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên, là cầu nối giữa Đảng với tuổi trẻ, góp phần xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam giàu bản lĩnh, trí tuệ, khát vọng cống hiến, đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
