Theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự, xem xét, thẩm định tại chỗ là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng nhằm làm rõ hiện trạng của tài sản đang tranh chấp, phổ biến là đất đai, nhà ở, công trình xây dựng, vườn cây, trang trại.
Trên thực tế, Viện Kiểm sát không phải là thành phần bắt buộc tham gia trong tất cả các buổi xem xét, thẩm định tại chỗ mà hoạt động này chủ yếu do Tòa án chủ trì. Chính đặc điểm trong cơ chế phối hợp này đôi khi dẫn đến những hệ lụy. Nhiều vụ án tranh chấp đất đai kéo dài qua nhiều cấp xét xử không phải vì quy định pháp luật chưa rõ ràng mà do số liệu trên hồ sơ chưa thống nhất với thực địa bởi nhiều nguyên nhân như ranh giới đất thay đổi trong quá trình sử dụng hoặc do thiên tai, sạt lở.
Nếu kiểm sát viên chỉ căn cứ vào sơ đồ, bản vẽ kỹ thuật do các cơ quan chuyên môn cung cấp thì rất dễ rơi vào tình trạng "xét xử trên giấy". Điều này khiến kiểm sát viên khó có thể đưa ra quan điểm toàn diện, chính xác tại phiên tòa; nhiều vụ án phải hoãn xét xử hoặc hủy án để thẩm định lại từ đầu, gây tốn kém thời gian, công sức và kinh phí của Nhà nước cũng như người dân.
Nhận diện rõ những bất cập đó, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 đã chỉ đạo tăng cường sự có mặt của kiểm sát viên tại hiện trường. Việc trực tiếp tham gia xem xét, thẩm định tại chỗ ngay từ giai đoạn đầu của vụ án được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, là "chìa khóa" để kiểm sát chặt chẽ hoạt động tố tụng, thu thập chứng cứ chuẩn xác và đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án.
Phụ trách địa bàn rộng gồm các xã, phường thuộc khu vực Nghĩa Lộ, Trạm Tấu cũ, đồng chí Nguyễn Cường Quyền - Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Lào Cai cho biết: "Chúng tôi quán triệt đến từng kiểm sát viên, kiểm tra viên, bản đồ hay biên bản của cơ quan khác dù chi tiết đến đâu cũng chỉ là hình ảnh tĩnh. Chỉ có trực tiếp tại thực địa, đo đạc từng mét đất, đếm từng gốc cây cùng các bên đương sự thì mới thấy được góc khuất của vụ án. Có như vậy, tiếng nói của Viện Kiểm sát tại tòa mới thực sự có sức nặng, tâm phục, khẩu phục. Hơn thế, việc cử kiểm sát viên đến tận nơi, giải thích pháp luật cho người dân và có những vụ việc, vụ án đã được hòa giải thành công ngay tại thực địa, góp phần giảm bớt căng thẳng, bức xúc của người dân trên địa bàn".
Để thực hiện hiệu quả mục tiêu này, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 đã chủ động phối hợp với Tòa án nhân dân cùng cấp và các cơ quan chức năng địa phương. Khi Tòa án có lịch xem xét, thẩm định tại chỗ, thông tin được gửi sớm đến Viện Kiểm sát để chủ động bố trí kiểm sát viên tham gia, bảo đảm mọi hoạt động thu thập chứng cứ tại hiện trường đều được kiểm sát chặt chẽ.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện nhiệm vụ cũng gặp không ít khó khăn. Địa bàn phụ trách rộng, địa hình đa dạng từ khu vực đô thị đến vùng cao. Có những vụ án tranh chấp đất vườn, rừng sản xuất hay hành lang suối, đoàn công tác phải đi bộ, vượt qua nhiều khu vực giao thông chia cắt. Dưới cái nắng mùa hè hay những cơn mưa rừng, các kiểm sát viên cùng hội đồng xem xét, thẩm định vẫn cẩn trọng, tỉ mỉ trong từng khâu công việc.
Không chỉ khó khăn về địa hình, các buổi xem xét, thẩm định tại chỗ còn là những "điểm nóng" về an ninh, trật tự. Do tài sản tranh chấp thường có giá trị lớn hoặc gắn với sinh kế của người dân nên các bên đương sự dễ phát sinh tâm lý căng thẳng, gay gắt, thậm chí cản trở hoạt động của đoàn công tác. Trong những tình huống đó, sự có mặt của kiểm sát viên có ý nghĩa quan trọng. Bằng thái độ điềm tĩnh, sự am hiểu pháp luật và phong tục, tập quán địa phương, Kiểm sát viên đã phối hợp giải thích, phân tích thấu tình, đạt lý, góp phần bảo đảm các buổi xem xét, thẩm định diễn ra khách quan, đúng quy định.
Kiểm sát viên Hà Thị Huế, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Lào Cai chia sẻ: "Công tác xem xét, thẩm định tại chỗ giúp kiểm sát viên nắm rõ bản chất của vụ án. Từ đó, đưa ra quan điểm giải quyết vụ án đúng đắn, đúng quy định pháp luật, đồng thời hạn chế tối đa việc án bị hủy, sửa có trách nhiệm của Viện kiểm sát".
Từ đầu năm đến nay, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Lào Cai đã cử Kiểm sát viên tham gia cùng Tòa án xem xét, thẩm định tại chỗ đối với 6 vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất, 1 vụ án chia tài sản sau ly hôn và 1 vụ án tranh chấp hợp đồng tín dụng.
Sự chủ động này giúp tỷ lệ các biên bản xem xét, thẩm định đạt chất lượng cao, phản ánh đúng hiện trạng đạt 100%, khắc phục hoàn toàn tình trạng sai lệch thông tin giữa hồ sơ và thực địa. Đồng thời, sự phối hợp chặt chẽ giữa Viện Kiểm sát và Tòa án giúp hai cơ quan tố tụng có góc nhìn thống nhất về nguồn gốc, quá trình sử dụng và hiện trạng tài sản. Nhờ đó, nhiều khiếu nại, tranh cãi tại phiên tòa được hạn chế, thời gian giải quyết vụ án được rút ngắn do chứng cứ rõ ràng, khách quan; không có vụ án phải hoãn hoặc hủy để xem xét, thẩm định lại, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo đảm kịp thời.
Chia sẻ về công tác phối hợp, Phó Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 5 - Lào Cai Nguyễn Văn Lên cho biết, khi thu thập chứng cứ thông qua hoạt động xem xét, thẩm định tại chỗ, Tòa án đều có công văn gửi Viện Kiểm sát để cử kiểm sát viên tham gia. Sự tham gia của kiểm sát viên giúp kiểm sát hoạt động tố tụng của Tòa án trong quá trình thu thập chứng cứ, góp phần giải quyết vụ án nhanh chóng, kịp thời, chính xác. Nhờ đó, nhiều vụ việc đã được hòa giải thành công ngay từ cơ sở.
Sự chuyển biến tích cực này là kết quả trực tiếp từ việc triển khai hiệu quả Quy chế phối hợp liên ngành số 86/QCPH-VKS-TA giữa Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân tỉnh Lào Cai trong công tác giải quyết các vụ việc dân sự, hành chính.
Đi sâu, bám sát cơ sở, bảo vệ công lý từ những chi tiết nhỏ nhất là phương châm công tác mà Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 5 - Lào Cai luôn kiên trì thực hiện, góp phần củng cố, giữ vững niềm tin của nhân dân đối với hoạt động tư pháp trên địa bàn.
