Năm nay đã ngoài 80 tuổi, nhưng hằng ngày bà Lù Thị Máy, dân tộc Mông ở thôn Ý Linh Hồ, phường Sa Pa vẫn miệt mài vẽ hoa văn thổ cẩm trên tấm vải lanh - công việc quen thuộc đã được mẹ và bà dạy từ thuở nhỏ. Bà Máy không thể nhớ mình đã vẽ bao nhiêu hoa văn thổ cẩm, làm được bao nhiêu tấm vải chàm..., nhưng điều khiến bà vui và tự hào là những sản phẩm thổ cẩm vẽ hoa văn bằng sáp ong do mình làm ra tại Khu du lịch Cát Cát được nhiều du khách xem và mua làm kỷ niệm.
Không chỉ bà Máy, nhiều phụ nữ Mông ở các thôn, bản cũng đến Khu du lịch Cát Cát làm thổ cẩm. Họ say sưa với những công việc mà mình yêu thích như xe lanh, dệt vải, nhuộm chàm, thêu những họa tiết hoa văn lên từng tấm vải thổ cẩm để du khách tham quan, trải nghiệm. Ai cũng vui vì vừa được trả lương, lại bán được hàng lưu niệm cho du khách nên không có ý định lên phố bán hàng rong như trước.
Giữa dòng người nườm nượp xuống Khu du lịch Cát Cát mỗi ngày, ít ai để ý có một người đàn ông tóc đã pha sương lặng lẽ bao quát tất cả. Ông là Nguyễn Trung Kiên - Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Du lịch Cát Cát, người đã có gần 50 năm gắn bó với Sa Pa. Ông cũng là người đã tận tâm vào các bản làng xa, mời nghệ nhân người Mông về Khu du lịch Cát Cát làm việc để lan tỏa nét đẹp văn hóa tới du khách bốn phương.
Trò chuyện với tôi, ông Kiên chia sẻ rằng tuổi thơ của mình được sống trong không gian văn hóa của đồng bào dân tộc Mông ở Bảo Thắng (cũ), khi lớn lên lại gắn bó với Sa Pa, trong đó có gần chục năm làm hướng dẫn viên du lịch tại các bản làng, ra đường, vào bản đều gặp sắc áo chàm thổ cẩm… Có lẽ vì vậy, niềm đam mê văn hóa dân tộc đã ngấm trong ông tự lúc nào.
“Sa Pa có trên 50% dân số là người Mông, trong đó Cát Cát là nơi đồng bào Mông sinh sống qua nhiều thế hệ, với bản sắc văn hóa độc đáo. Tại Khu du lịch Cát Cát, chúng tôi muốn kể câu chuyện về văn hóa Mông qua những ngôi nhà truyền thống, những điệu múa, tiếng khèn, đặc biệt là qua nghề làm thổ cẩm của người Mông. Mỗi bàn tay nhuộm chàm, từng đường chỉ thêu, vẽ nét hoa văn không đơn thuần là công việc tạo ra bộ trang phục truyền thống mà chứa đựng chiều sâu văn hóa và lịch sử của cả một tộc người. Cuối năm 2023, nghệ thuật làm trang phục của người Mông đen thị xã Sa Pa đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia” - ông Kiên chia sẻ.
Không chỉ là người đam mê, ông Kiên còn dành nhiều thời gian tìm hiểu sâu về văn hóa vùng cao, đặc biệt là văn hóa Mông. Ông bảo thổ cẩm của người Mông là một câu chuyện dài. Khi hiểu quá trình làm ra tấm thổ cẩm, mỗi du khách sẽ yêu và trân trọng hơn giá trị của nó. Đơn cử như tại sao người Mông ở Sa Pa dùng sáp ong nóng chảy để vẽ hoa văn thổ cẩm? Tại sao hoa văn trên trang phục người Mông có nhiều hình chữ thập, hình xoắn ốc, hình mặt trời, trong khi đó, hoa văn thổ cẩm người Dao có hình cây thông, cây quyền trượng, dấu ấn…Thông qua nghệ thuật trang trí hoa văn thổ cẩm, mỗi dân tộc đều thể hiện những câu chuyện riêng về văn hóa và lịch sử, gửi gắm khát vọng, thông điệp về cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Trước đây, lượng khách quốc tế đến với Khu du lịch Cát Cát còn hạn chế, nhưng khi câu chuyện về văn hóa Mông được lan tỏa rộng rãi, du khách đến với Cát Cát đông hơn, có thời điểm 80% là khách nước ngoài. Nhiều du khách bày tỏ rất ấn tượng khi được trải nghiệm không gian văn hóa tại đây. Từ một cách làm du lịch đầy nhân văn và trách nhiệm, từ tình yêu đối với văn hóa dân tộc, ông Nguyễn Trung Kiên đã cùng đồng bào Mông nơi đây lan tỏa nét đẹp văn hóa thổ cẩm ra thế giới ngay tại Sa Pa.
Vùng đất Sa Pa có nhiều dân tộc thiểu số, cùng với cộng đồng người Mông còn có người Dao, người Giáy, người Tày, người Xá Phó… Mỗi dân tộc lại có trang phục riêng với những đường nét hoa văn thổ cẩm độc đáo, mang bản sắc lâu đời. Thổ cẩm Sa Pa đẹp và mang nhiều giá trị, nhưng làm thế nào để phát huy giá trị văn hóa đó, biến những di sản trở thành tài sản được nhiều người quan tâm. Đây là nỗi trăn trở của không chỉ đồng bào các dân tộc thiểu số địa phương mà còn của những người đam mê, tâm huyết với thổ cẩm Sa Pa. Điều phấn khởi là có những người đã và đang tìm được hướng đi riêng để phát huy và lan tỏa giá trị thổ cẩm miền sương mây.
Tôi gặp ông Võ Văn Tài - Phó Giám đốc Hợp tác xã Làng thổ cẩm Lan Rừng khi ông đang miệt mài cùng những người thợ sáng tạo bộ khăn thổ cẩm trang trí bàn ăn cho một khách sạn tại Hà Nội. Là người con của vùng biển Bình Định, nhưng tình yêu với mảnh đất Sa Pa và mối nhân duyên với chị Cung Thanh Mai - người phụ nữ sinh ra và lớn lên ở Sa Pa có niềm đam mê thổ cẩm đã giữ ông ở lại với vùng đất này.
“Ban đầu, gia đình tôi chỉ làm đồ lưu niệm và mở cửa hàng bán thổ cẩm cho khách nước ngoài ở phố Cầu Mây, nhưng nhiều lần thấy có những em nhỏ, phụ nữ người Mông, người Dao bồng bế con thơ từ những bản làng xa xôi ra trung tâm Sa Pa để bán từng món đồ lưu niệm, miếng vải thổ cẩm, tôi không khỏi chạnh lòng. Tôi muốn tạo một không gian để những phụ nữ người dân tộc thiểu số địa phương có thể thêu may ra những sản phẩm thổ cẩm, góp phần nâng cao thu nhập cho gia đình” - ông Tài chia sẻ.
Trước đây, đồng bào các dân tộc Sa Pa chỉ thêu may trang phục truyền thống, nhưng ông Tài không muốn dừng lại ở đó, ông cần sáng tạo ra nhiều sản phẩm thổ cẩm mang tính ứng dụng cao phục vụ đời sống. Mỗi chiếc khăn trải bàn, chăn, ga trải giường, gối tựa, túi xách, thậm chí những bộ bàn ghế sô pha, đôn ghế bỗng bừng sáng khi được trang trí thêm những đường nét họa tiết thổ cẩm mang đậm bản sắc dân tộc. Những miếng vải thổ cẩm còn được biến thành những bức tranh treo tường, tranh tơ đầy tính thẩm mỹ.
Điều làm ông Tài vui hơn là ngày càng có nhiều nhà hàng, khách sạn ở Sa Pa và các nơi sử dụng sản phẩm thổ cẩm Lan Rừng để trang trí nội thất, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, tạo thành một không gian sống đầy màu sắc văn hóa. Vui hơn nữa là thổ cẩm Sa Pa đã từng bước chinh phục được thị trường khó tính, ngày càng có sức lan tỏa mạnh mẽ, trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng của Sa Pa nói riêng, Lào Cai nói chung. Từ nghề làm thổ cẩm, hàng nghìn phụ nữ Sa Pa có thêm thu nhập để cuộc sống ấm no hơn.
Cuối năm 2024, tại Sa Pa đã diễn ra Festival “Sa Pa thổ cẩm miền sương mây” với chuỗi hoạt động đặc sắc để tôn vinh tinh hoa văn hóa thổ cẩm của đồng bào các dân tộc. Chào đón năm mới 2026, phường Sa Pa lại tưng bừng khai trương không gian văn hóa "Sa Pa -Tinh hoa hội tụ", tái hiện sinh động đời sống đồng bào các dân tộc Sa Pa với nhà trình tường, nghề thêu may thổ cẩm, đan lát, rèn nông cụ, biểu diễn các làn điệu dân ca, dân vũ..., tạo điểm nhấn thu hút du khách tới tham quan, trải nghiệm.
Giữa vùng đất Sa Pa mờ sương, ông Kiên, ông Tài cùng nhiều người đam mê thổ cẩm và đồng bào các dân tộc nơi đây đã và đang miệt mài viết nên câu chuyện đầy chất thơ về tinh hoa văn hóa thổ cẩm của vùng cao. Thật tự hào khi những sản phẩm thổ cẩm được làm từ bàn tay khéo léo của những phụ nữ Mông, Dao, Xá Phó ở miền đất sương mây Sa Pa, theo chân mỗi du khách đến nhiều quốc gia trên thế giới. Đó không chỉ là linh hồn của Sa Pa, mà còn là hình ảnh đẹp và ấn tượng về mảnh đất và con người Lào Cai, về đất nước Việt Nam tươi đẹp, thân thiện, mến khách và giàu bản sắc văn hóa.
Trình bày: Thanh Ba
