Không chỉ là nơi lưu trú cho du khách, những ngôi nhà sàn đang được “đánh thức”, “kể” câu chuyện về sự hồi sinh của văn hóa truyền thống, để di sản trở thành tài sản và lòng tự hào dân tộc trở thành động lực để phát triển.
Về thôn Đêu 2, phường Nghĩa Lộ, nơi 100% đồng bào Thái sinh sống, sự đổi thay hiện hữu trong từng con ngõ, mái nhà. Những ngôi nhà sàn gỗ cổ nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Thay vào đó là nhà sàn cột bê tông, nhà xây kiên cố, thậm chí là những biệt thự nhỏ khang trang. Đó là dấu hiệu của sự phát triển, nhưng cũng khiến nhiều người không khỏi chạnh lòng.
Nghệ nhân Điêu Thị Xiêng - người được cộng đồng kính trọng bởi những đóng góp trong gìn giữ văn hóa Thái Mường Lò chia sẻ nỗi niềm ấy bằng giọng trầm lắng: “Tôi đã chứng kiến từng nếp nhà đổi thay, từng con đường đất được bê tông hóa, đời sống người dân ngày càng đủ đầy hơn. Nhưng cùng với đó, những giá trị truyền thống cũng dần bị lấn át”.
Gia đình bà Xiêng vẫn giữ ngôi nhà sàn mang dáng dấp cổ xưa hiếm hoi, số gian lẻ theo quan niệm truyền thống, thân nhà khum khum như hình con rùa đứng biểu trưng cho sự bền vững, trường tồn; đầu hồi nổi bật “khau cút” với hai thanh gỗ bắt chéo hình chữ X, vừa là điểm nhấn kiến trúc vừa mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Với bà Xiêng, được sống trong ngôi nhà ấy là niềm tự hào, là cách gìn giữ ký ức của cha ông.
Trong bối cảnh ấy, du lịch cộng đồng xuất hiện như một lối mở, vừa tạo sinh kế vừa góp phần bảo tồn nhà sàn truyền thống. Ở thôn Đêu 2, gia đình chị Hoàng Thị Phượng là một trong những hộ tiên phong làm du lịch cộng đồng. Ngôi nhà sàn của chị được cải tạo vừa đủ, giữ nguyên dáng dấp truyền thống. Không cầu kỳ phòng ốc khép kín hiện đại, gia đình chỉ sắm chăn đệm, trải ngay trên sàn gỗ để đón khách.
Chị Phượng chia sẻ: “Sau nhiều chuyến đi và tìm hiểu các mô hình du lịch trong và ngoài nước, tôi nhận thấy, du khách đến với Mường Lò không đơn thuần để nghỉ ngơi mà để trải nghiệm đời sống bản địa. Họ muốn thức dậy cùng tiếng gà gáy, ra đồng cùng người dân, ngồi bên khung cửi xem dệt thổ cẩm, nghe những câu chuyện về bản mường… Chính sự mộc mạc, chân thật ấy mới là điều níu chân du khách”.
Mùa du lịch thường kéo dài từ tháng 9 đến Tết Nguyên đán. Ban ngày, du khách khám phá kiến trúc nhà sàn, tìm hiểu nghề truyền thống, đời sống lao động của người Thái. Khi chiều buông, họ quây quần bên mâm cơm gia đình, thưởng thức xôi nếp, cá suối, rau rừng… Một bữa ăn giản dị nhưng ấm cúng, nơi hội tụ tinh hoa núi rừng và tấm lòng hiếu khách, nồng hậu của người Tây Bắc.
Không chỉ thôn Đêu 2, tại bản Sà Rèn, từ năm 2017, chính quyền địa phương đã xác định du lịch cộng đồng là hướng phát triển bền vững. Ngay năm đầu triển khai, 13 hộ gia đình tham gia dự án với điều kiện còn giữ được kiến trúc và nếp sinh hoạt truyền thống của người Thái Mường Lò. Nhà sàn phải có diện tích sử dụng từ 70 - 150 m², khuôn viên rộng rãi, thoáng mát, có vườn cây, ao cá. Ngoài khoản hỗ trợ 20 triệu đồng/hộ để tu sửa nhà cửa theo kiến trúc truyền thống, các hộ còn phải khôi phục nghề dệt thổ cẩm, mây tre đan, chế tác nhạc cụ, học nấu các món ăn truyền thống. Du lịch cộng đồng vì thế không chỉ là dịch vụ lưu trú mà là quá trình “đánh thức” những giá trị văn hóa tưởng chừng đã ngủ quên.
Bà Hoàng Thị Loan - một trong những hộ tham gia dự án đầu tiên cho biết: “Gia đình tôi đã quy hoạch lại không gian sống, đảm bảo vệ sinh môi trường, bày trí nội thất bằng tre, nứa, vải thổ cẩm. Tôi cũng chủ động tham gia các lớp ẩm thực phục vụ du lịch, tự tay nấu những món ăn truyền thống lẫn món quen thuộc cho khách nước ngoài. Nhờ đó, mô hình du lịch cộng đồng của gia đình được nhiều công ty lữ hành lựa chọn, bình quân mỗi tháng đón 15 - 20 đoàn khách, tạo việc làm ổn định cho các thành viên trong gia đình”.
Cũng tại Sà Rèn, bà Điêu Thị Thái mạnh dạn đầu tư tu sửa ngôi nhà sàn ba gian theo đúng nguyên mẫu cổ. Những họa tiết trang trí tinh xảo trên bậu cửa, chấn song hình răng cưa, “khau cút” được giữ gìn cẩn trọng. Trong nhà vẫn duy trì hai bếp lửa (bếp dành cho người già và bếp dành cho sinh hoạt nội trợ) vừa đúng chuẩn kiến trúc, vừa giữ hồn cốt văn hóa Thái xưa.
Ảnh: Facebook Nhà sàn gái bản
Trước nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách, nhiều gia đình tiếp tục đầu tư bài bản hơn. Ở xã Liên Sơn, gia đình anh Lò Văn Ký dồn toàn bộ vốn để cải tạo nhà ở thành mô hình homestay cộng đồng với hệ thống nhà sàn bốn gian, chòi nghỉ rộng rãi, đáp ứng nhu cầu ăn ở, trải nghiệm. Hay mô hình Homestay Chinh Bi của gia đình chị Hoàng Thị Loan ở thôn Đoàn Kết, đạt tiêu chuẩn OCOP, kết hợp hài hòa giữa tiện nghi hiện đại và không gian truyền thống. Đặc biệt, lớp trẻ năng động đã mạnh dạn đầu tư những mô hình sáng tạo như: “Homestay và Ẩm thực bếp Mường” ở phường Cầu Thia… tái hiện không gian sinh hoạt xưa của các dân tộc vùng lòng chảo Mường Lò. Những quần thể nhà sàn được dựng lại không chỉ để đón khách, mà còn trở thành “lớp học sống” về văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn của mình.
Song song với phát triển du lịch, các xã, phường nơi đây đang tích cực khôi phục tiếng nói, chữ viết, trang phục, nhạc cụ, lễ hội, kiến trúc truyền thống; nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, xóa bỏ tập quán lạc hậu, cải thiện đời sống kinh tế. Du lịch cộng đồng vì thế trở thành “cầu nối” bền chặt giữa bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế.
Giữa nhịp sống hiện đại, những ngôi nhà sàn ở Mường Lò đang được hồi sinh theo cách riêng, vừa giữ hồn cốt xưa, vừa thích ứng với hơi thở của thời đại. Trong ánh lửa bếp hồng, trong tiếng cười của du khách, nếp nhà sàn của đồng bào dân tộc Thái vẫn lặng lẽ kể câu chuyện dài về miền văn hóa đầy sâu lắng, trường tồn cùng thời gian.
Trình bày: Thanh Ba
