Giữa những nếp nhà bình yên của thôn Làng Quạch, xã Mậu A, nghề thêu truyền thống của phụ nữ Dao đỏ vẫn được duy trì trong đời sống thường ngày. Từ những tấm vải thô mộc, qua đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của người phụ nữ, hoa văn đặc trưng dần hiện lên, phản ánh đời sống tinh thần, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của đồng bào Dao đỏ qua nhiều thế hệ.
Với phụ nữ Dao đỏ ở Làng Quạch, thêu thùa không chỉ là công việc quen thuộc, mà còn là “sợi dây” gắn kết các thế hệ trong gia đình và cộng đồng. Mỗi đường kim, mũi chỉ đều mang theo những câu chuyện, tri thức dân gian được truyền lại bằng ký ức và kinh nghiệm sống.
Bà Quán Thị Lầu, thôn Làng Quạch năm nay đã gần 70 tuổi, là một trong những người cao tuổi tiêu biểu của địa phương. Hơn 40 năm qua, bà vẫn miệt mài truyền dạy nghề thêu cho phụ nữ và lớp trẻ trong thôn. Với bà, giữ nghề không chỉ là giữ sinh kế, mà quan trọng hơn là giữ lại cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.
Bà Quán Thị Lầu chia sẻ: Tôi học thêu từ khi còn nhỏ, được các bà, các mẹ hướng dẫn. Giờ tuổi đã cao, tôi chỉ mong truyền lại cho con cháu, để sau này các cháu còn biết hoa văn của người Dao đỏ, không quên gốc gác của mình.
Không dừng lại ở dạy kỹ thuật, bà Lầu còn kiên trì giải thích cho lớp trẻ ý nghĩa của từng họa tiết, từng gam màu trên trang phục, những tri thức không có trong sách vở, mà chỉ được lưu giữ qua ký ức của những người cao tuổi. Chính sự am hiểu và tâm huyết ấy đã tạo niềm tin, thu hút nhiều phụ nữ trẻ theo học.
Chị Triệu Thị Chịn, thôn Làng Quạch đã theo học nghề từ bà Lầu tâm sự: Em mới biết thêu mấy năm gần đây. Em học để sau này dạy cho các con, để các con biết và giữ được bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Bên cạnh giá trị tinh thần, nghề thêu truyền thống còn góp phần tạo thêm thu nhập cho người dân trong những lúc nông nhàn. Tuy nhiên, theo các nghệ nhân cao tuổi, nếu không có lớp kế cận, nghề truyền thống sẽ khó tồn tại lâu dài.
Không chỉ trong cộng đồng người Dao đỏ, vai trò của người cao tuổi trong gìn giữ bản sắc văn hóa còn thể hiện rõ nét trong cộng đồng người Tày tại xã Mậu A. Tại thôn Đoàn Kết, bà Hoàng Thị Vinh (60 tuổi) - Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hóa Tày của xã, được xem là một trong những “hạt nhân” tích cực của phong trào gìn giữ, bảo tồn văn hóa dân tộc.
Bà Vinh chia sẻ, nếu thiếu sự tham gia tích cực của người cao tuổi, nhiều giá trị văn hóa sẽ dần bị lãng quên. Người cao tuổi chúng tôi còn nhớ, còn biết thì còn phải dạy lại cho lớp trẻ. Nếu mình không làm, sau này ai còn nhớ điệu múa, làn điệu then của người Tày nữa.
Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hóa Tày của xã hiện có gần 500 thành viên, là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tập trung gìn giữ và phục dựng những nét đẹp đặc trưng của người Tày, từ làn điệu hát Then, đàn Tính, các điệu múa truyền thống đến trang phục, phong tục và các giá trị văn hóa truyền thống.
Mỗi dịp lễ, tết hay phục vụ các sự kiện của địa phương, bà Vinh cùng các thành viên lớn tuổi trong câu lạc bộ trực tiếp hướng dẫn lớp trẻ từng động tác múa, nhịp đàn, lời hát. Vừa truyền dạy kỹ năng, các buổi sinh hoạt còn là dịp để thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn dân tộc, từ đó hình thành ý thức tự hào và trách nhiệm trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa.
Em Hoàng Mai Anh, thôn Đoàn Kết, xã Mậu A, dù chỉ mới học lớp 2 nhưng có đam mê với điệu múa Dậm của người Tày, cho biết: Em thường được xem các bác, các cô trong câu lạc bộ biểu diễn. Em thích lắm. Em đã xin gia đình đăng ký tham gia câu lạc bộ để được học các điệu múa của người Tày.
Không chỉ có bà Lầu, bà Vinh, nhiều người cao tuổi trên địa bàn xã cũng tham gia công tác truyền dạy văn hóa dân tộc và là thành viên của các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ tại địa phương. Chính uy tín, kinh nghiệm và sự tận tâm của người cao tuổi đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, thu hút ngày càng nhiều người trẻ tham gia hoạt động văn hóa.
Qua đó, các giá trị truyền thống không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục được thực hành và lan tỏa trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, để những nỗ lực ấy duy trì bền vững, rất cần sự quan tâm, hỗ trợ từ phía chính quyền địa phương.
Ông Trần Trung Hiếu - Trưởng Phòng Văn hóa Xã hội xã Mậu A cho biết: Địa phương đang từng bước triển khai các giải pháp nhằm phát huy vai trò của người cao tuổi và nghệ nhân trong công tác bảo tồn văn hóa truyền thống.
Trong đó, duy trì hoạt động các câu lạc bộ giữ gìn văn hóa dân tộc, vận động người cao tuổi am hiểu văn hóa tham gia truyền dạy tiếng nói, dân ca, dân vũ cho thế hệ trẻ; đồng thời thực hiện đầy đủ chế độ, chính sách đối với nghệ nhân.
Bên cạnh đó, địa phương cũng hỗ trợ quảng bá các sản phẩm thủ công truyền thống cũng như các sản phẩm đặc sản của đồng bào trên các nền tảng số để góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa của địa phương đến du khách trong và ngoài nước.
Theo ông Hiếu, việc phát huy vai trò của người cao tuổi không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa, mà còn tạo nền tảng cho phát triển kinh tế gắn với du lịch cộng đồng, qua đó nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc trên địa bàn.
Giữ gìn bản sắc văn hóa không phải là câu chuyện của riêng ai, nhưng tại xã Mậu A, người cao tuổi chính là những người tiên phong. Vai trò hạt nhân, người cao tuổi đã tạo nên nền tảng vững chắc để địa phương thực hiện tốt phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”.
