Trước đây, tập quán canh tác của người dân thường nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm. Hệ quả là nông sản làm ra khó tiêu thụ, chất lượng không đồng đều. Tuy nhiên, sức ép từ thị trường và sự định hướng quyết liệt của chính quyền đã tạo ra cú huých thay đổi.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, riêng năm 2025, toàn tỉnh đã chuyển đổi 1.850 ha cây trồng kém hiệu quả sang các loại cây trồng chủ lực, có giá trị kinh tế cao hơn.
Từ khi mạnh dạn chuyển 1.000 m² đất trồng ngô kém hiệu quả sang trồng ớt, kinh tế gia đình bà Hà Thị Toán, phường Cầu Thia đã phát triển ổn định. Mấy năm gần đây, mỗi vụ bà Toán thu về khoảng 50 triệu đồng, sau khi trừ chi phí lãi thu được khoảng 40 triệu đồng.
Bà Toán phấn khởi cho biết: So với trồng ngô thì trồng ớt hiệu quả kinh tế cao hơn.
Không chỉ là thu nhập, tư duy canh tác cũng thay đổi. Bà Toán và các hộ dân giờ đây đã biết dùng bạt phủ luống để hạn chế cỏ dại, tuyệt đối không dùng thuốc trừ cỏ.
Các loại thuốc bảo vệ thực vật đều là chế phẩm sinh học, thời gian cách ly ngắn (chỉ 2 - 3 ngày), đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả người trồng lẫn người tiêu dùng. Tư duy sản xuất “sạch” đang lan rộng, với hơn 1.224 ha cây trồng toàn tỉnh đã đạt tiêu chuẩn hữu cơ.
Tuy nhiên, qua đánh giá, sự thay đổi lớn nhất nằm ở cách thức tổ chức sản xuất: Từ manh mún sang liên kết theo chuỗi khép kín. Phía sau những cánh đồng ớt, đồi tre măng bạt ngàn là vai trò dẫn dắt của các hợp tác xã và doanh nghiệp.
Điển hình là mô hình của Hợp tác xã Sản xuất và Chế biến nông sản xuất khẩu GOC. Đơn vị đã tiên phong đưa cây ớt trở thành “cây hàng hóa”.
Đơn vị đang liên kết chặt chẽ với người dân để xây dựng vùng nguyên liệu xuất khẩu ổn định. Riêng tại phường Cầu Thia đã có khoảng 300 hộ tham gia mô hình. Trên toàn tỉnh, đã có từ 500 đến 600 hộ liên kết sản xuất với các hợp tác xã.
Nhờ sự liên kết này, năng suất ớt đạt 6 - 7 tấn/ha, thậm chí lên tới 10 tấn nếu chăm sóc tốt, tạo ra thu nhập vượt trội so với cây trồng truyền thống.
Không chỉ có ớt, “cái bắt tay” giữa nông dân và doanh nghiệp còn lan tỏa sang các vùng trồng tre măng Bát độ tại xã Hưng Khánh, Quy Mông. Sự tham gia của các doanh nghiệp như: Công ty TNHH Vạn Đạt, Yên Thành, YAMAZAKI đã hình thành vùng nguyên liệu quy mô hơn 2.000 ha.
Doanh nghiệp hỗ trợ giống, phân bón; chính quyền xúc tiến thương mại; nông dân yên tâm sản xuất. Cây tre măng từ chỗ “xóa đói” nay đã trở thành cây làm giàu bền vững.
Nếu liên kết chuỗi là bệ đỡ, thì chế biến sâu chính là đòn bẩy để nâng cao giá trị. Lào Cai đang chứng kiến sự hình thành của các chuỗi khép kín quy mô công nghiệp. Đã có 37 doanh nghiệp và hợp tác xã đã đầu tư xây dựng mới hoặc nâng cấp cơ sở chế biến, đạt hơn 90% mục tiêu đề án phát triển mạng lưới chế biến.
Tiêu biểu phải kể đến lĩnh vực dâu tằm tơ. Trên địa bàn tỉnh đã hình thành mạng lưới 19 hợp tác xã và 133 tổ hợp tác trồng dâu nuôi tằm, đóng vai trò cầu nối vững chắc.
Đặc biệt, từ năm 2022, Công ty Cổ phần Dâu tằm tơ Yên Bái đã đầu tư nhà máy ươm tơ tự động hiện đại tại thôn Làng Qua, xã Trấn Yên rộng 25.000 m², công suất 150 tấn tơ/năm. Nhà máy cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm kén (khoảng 1.200 tấn/năm) thông qua các hợp tác xã.
Điều này giúp nông dân không bị ép giá, đồng thời khẳng định xu hướng chuyển dịch từ xuất thô sang chế biến tinh của nông nghiệp địa phương.
Theo các chuyên gia, những nỗ lực từ chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến liên kết 4 nhà đã kết tinh trong chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm).
Tính đến tháng 12/2025, toàn tỉnh đã đánh giá và phân hạng 605 sản phẩm OCOP, trong đó 2 sản phẩm đạt 5 sao, 52 sản phẩm đạt 4 sao và 551 sản phẩm đạt 3 sao. Đặc biệt, 352 dòng sản phẩm được minh bạch thông tin nguồn gốc và 512 sản phẩm được đưa lên các phần mềm hỗ trợ xúc tiến thương mại.
Ông Nguyễn Đức Lâm - Phó Chủ tịch phụ trách Liên minh Hợp tác xã tỉnh nhận định: Các hợp tác xã đóng vai trò dẫn dắt nông dân tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình chuẩn hóa. Khi sản phẩm có tem nhãn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng, chúng ta không chỉ bán nông sản thô mà bán cả câu chuyện văn hóa và uy tín của vùng đất Lào Cai.
Giải bài toán tiêu thụ trước khi sản xuất đang là hướng đi tất yếu để phát triển nông nghiệp bền vững tại Lào Cai. Những mô hình liên kết trồng ớt xuất khẩu, vùng tre măng Bát độ hàng nghìn ha hay những nương dâu xanh ngát không chỉ là những điểm sáng kinh tế.
Khi tư duy sản xuất của người dân “gặp gỡ” với tư duy thị trường của doanh nghiệp, những thửa ruộng sẽ thực sự trở thành những “nhà máy” sản xuất hàng hóa giá trị cao, mang lại sự phát triển bền vững cho sản xuất nông nghiệp Lào Cai.
