Then của người Tày ở Chiềng Ken là nghi lễ của sự kế thừa, lòng thành và là hành trình của căn duyên và bổn mệnh. Bởi vậy, theo quan niệm của người Tày Chiềng Ken, không phải ai cũng có thể làm thầy Then. Người được “truyền dòng” phải là người có duyên, được thần linh lựa chọn và thầy Then chỉ dạy. Việc truyền dạy Then ở đây không đơn thuần là học để biết mà là hành trình gắn bó với tín ngưỡng cả đời, là sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa lâu đời.
Đã có 12 năm làm thầy Then ở vùng đất Chiềng Ken, thầy Then Vi Văn Hà chia sẻ: “Làm Then là một việc không phải ai muốn là được. Phải có căn, có mệnh và quan trọng nhất là cái tâm hướng thiện, cầu phúc cho dân làng. Từ khi nhận Then, tôi coi đây như sứ mệnh cuộc đời - vừa là trách nhiệm, vừa là niềm tin thiêng liêng.”
Nghi lễ Then ở Chiềng Ken rất phong phú, mang đậm bản sắc riêng. Nhiều người ví rằng, nếu Then của người Dao có nghi lễ cấp sắc - đánh dấu bước trưởng thành trong tín ngưỡng, thì Then của người Tày Chiềng Ken cũng có những nghi lễ Then Khoăn - còn gọi là Then tăng phúc, tăng mệnh - với ý nghĩa thay đổi vận số, gia tăng may mắn và mở rộng đường đời cho con người.
Trong đời sống tín ngưỡng người Tày Chiềng Ken, Then không chỉ là cầu nối giữa con người và thần linh mà còn là chốn nương tựa về tâm linh trong từng giai đoạn của cuộc sống.
Khi trẻ em mới chào đời, người Tày thường tổ chức Then “mụ” - thực hiện nghi lễ cầu cho trẻ lớn nhanh, khỏe mạnh, bình an. Khi gia đình gặp tai ương, nghi lễ Then giải hạn được tiến hành để hóa giải vận đen, cầu bình an.
Vào mùa gieo trồng, Then cầu mùa là nghi lễ không thể thiếu để mong mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu.
Mỗi mùa lúa chín, người dân lại thực hiện Then Pang - Pang khẩu mẩu, tức lễ mừng cơm mới, dâng lên thần linh những hạt gạo đầu mùa như lời cảm tạ trời đất.
Rồi đối với người cao tuổi, nghi lễ Then mừng thọ được tổ chức như một dịp để cả cộng đồng thể hiện lòng hiếu kính, chúc phúc cho họ sống lâu, sống khỏe.
Điều đặc biệt trong nghi lễ Then của người Tày Chiềng Ken là sự hiện diện của hai nhân vật không thể thiếu: Thầy Then và Nàng Hương.
Thầy Then là người chủ trì và thực hành các nghi lễ, là cầu nối giữa con người và thế giới thần linh.
Còn Nàng Hương là người phụ trợ, đóng vai trò hỗ trợ thực hành nghi lễ, góp phần tạo nên sự trang nghiêm, linh thiêng cho mỗi buổi Then.
Nàng Hương không chỉ là người giúp việc trong nghi lễ mà còn là hiện thân của sự mềm mại, uyển chuyển và khéo léo trong từng điệu múa, lời ca.
Khi thầy Then cất tiếng khấn, Nàng Hương hòa nhịp trong tiếng tính tẩu, trống, chuông và lời hát, đưa người tham dự đến với thế giới tâm linh sâu lắng, huyền ảo.
Theo tín ngưỡng đạo Then của người Tày, tháng 7 âm lịch hằng năm là thời điểm diễn ra Đại lễ Then - nghi lễ quan trọng bậc nhất trong năm. Vào dịp này, khắp bản làng Chiềng Ken vang lên tiếng tính tẩu réo rắt, tiếng hát Then vang vọng khắp núi rừng như lời kết nối giữa con người và thần linh, giữa hiện tại và quá khứ.
Đại lễ Then không chỉ là thời khắc linh thiêng mà còn là dịp để cộng đồng người Tày hội tụ, gắn kết. Đây cũng là cơ hội để lớp trẻ hiểu và trân quý hơn giá trị văn hóa truyền thống, tiếp nối và giữ gìn bản sắc.
Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa đang dần mai một, người Tày Chiềng Ken vẫn bền bỉ gìn giữ nghi lễ Then như một phần “máu thịt” trong đời sống tinh thần.
Nghi lễ Then, nét văn hóa mang bản sắc của đồng bào Tày ở Chiềng Ken vẫn đang được truyền giữ và lan tỏa, như sợi chỉ đỏ kết nối quá khứ - hiện tại - tương lai, để mỗi người Tày nơi đây luôn nhớ về gốc rễ dân tộc mình.
Bà Phùng Hoàng Oanh, Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Chiềng Ken cho biết: “Nghi lễ Then không chỉ là tài sản tinh thần vô giá của người Tày Chiềng Ken. Chúng tôi đang nỗ lực bảo tồn nghi lễ này bằng cách ghi chép, số hóa, tổ chức truyền dạy cho lớp trẻ, đồng thời gắn nghi lễ với phát triển du lịch văn hóa cộng đồng”.
Nghi lễ Then của người Tày Chiềng Ken không chỉ là nghi thức tín ngưỡng dân gian mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc, kết tinh từ lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và nhân sinh quan của cộng đồng.
Trong một thế giới đang vận động không ngừng, khi bản sắc văn hóa bản địa dễ bị hòa tan, việc gìn giữ nghi lễ Then chính là giữ lại "linh hồn" của văn hóa dân tộc, giữ cho tiếng đàn, điệu múa, câu hát mãi ngân vang giữa vùng quê yên bình, giữ cho các thế hệ người Tày Chiềng Ken được nuôi dưỡng bằng niềm tin và cội nguồn. Bởi lẽ, khi con người còn hướng về tổ tiên, hành lễ với lòng thành kính, còn cất lên lời Then trong sự thanh tịnh - thì văn hóa ấy, con người ấy, vẫn mãi trường tồn để Then truyền dòng - di sản văn hóa tâm linh, tài sản quý góp phần làm nên bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất linh thiêng này.
Trình bày: Bích Huệ
