Nhiều năm trước, câu trả lời thường là những tấm vải thêu công nghiệp bán đại trà, những chai rượu không rõ nguồn gốc hay vài món đồ lưu niệm nhập khẩu nhan nhản ở các khu chợ đêm. Chúng đẹp đấy, nhưng thiếu mất cái tình, cái hồn của đất và người Tây Bắc.
Câu chuyện đưa văn hóa bản địa vào từng món quà du lịch, biến sản vật địa phương thành những sản phẩm OCOP đậm nét văn hóa, vì thế mà trở thành một hành trình âm thầm nhưng đầy khát vọng.
Đi sâu vào những thôn, bản xa xôi, nơi tiếng thoi dệt vải vẫn lách cách trong từng nếp nhà mỗi chiều, mới thấy hết cái tâm của người làm nghề. Ở bản Tả Phìn, nơi người Dao đỏ sinh sống bằng nghề thêu thùa và hái lá thuốc rừng, chị Lý Mẩy Chan ngồi bên hiên nhà, cẩn trọng chuốt lại từng đường chỉ đỏ trên chiếc túi đeo nhỏ xinh. Chiếc túi mang hoa văn mặt trời, biểu tượng cho sự sống và niềm tin của người Dao. Chị Chan mỉm cười, đôi tay thoăn thoắt qua từng mũi thêu mà ánh mắt rạng ngời niềm vui: “Ngày xưa mình thêu cái áo, cái khăn chỉ để đeo đi chợ phiên hay làm của hồi môn lúc lấy chồng thôi. Khách du lịch đến họ thích lắm, nhưng mua cả bộ áo thì đắt quá mà họ lại ít khi dùng tới. Từ ngày cán bộ hướng dẫn làm sản phẩm OCOP, mình giữ nguyên hoa văn cổ truyền nhưng may thành túi xách nhỏ, ví đựng điện thoại, rồi túi thơm đựng thảo dược tắm của người Dao. Làm gọn gàng, đẹp mắt thế này khách thích mua lắm, một ngày bán được mấy cái. Mình không phải đi làm thuê xa nữa, ở nhà vừa giữ được nghề của bà nội truyền cho, vừa có tiền nuôi con đi học. Mỗi cái túi bán đi, mình như gửi theo một phần linh hồn của bản mình đến với người miền xuôi”…
Lời chia sẻ thật thà của người phụ nữ Dao đỏ ấy chạm vào cái cốt lõi của câu chuyện. Quà tặng du lịch OCOP văn hóa không đơn thuần là một món hàng thương mại, mà là nhịp cầu nối kết tình cảm giữa người làm ra nó và người đón nhận.
Sự chuyển mình ấy không đến một cách tự nhiên hay ngẫu nhiên. Đó là kết quả của một quá trình định hướng đầy tâm huyết từ những người quản lý, nhằm biến kho tàng văn hóa phi vật thể đồ sộ của Lào Cai thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững. Tính đến nay, toàn tỉnh đã xây dựng được hơn 600 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, tạo nên một hệ sinh thái sản phẩm phong phú và giàu bản sắc.
Nói về định hướng dài hạn cho dòng sản phẩm đặc thù này, ông Nông Việt Yên - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh chia sẻ: “Lào Cai sở hữu sự đa dạng văn hóa vô cùng phong phú của 34 dân tộc. Chúng tôi nhận ra rằng, du khách ngày nay không chỉ muốn mua một sản phẩm vật chất, họ muốn mua một câu chuyện văn hóa. Vì vậy, việc phát triển các sản phẩm OCOP gắn với yếu tố văn hóa bản địa là hướng đi chiến lược. Chúng tôi không khuyến khích việc sản xuất đại trà mất đi bản sắc, mà tập trung hỗ trợ người dân chuẩn hóa chất lượng, từ khâu thiết kế bao bì đến cách kể câu chuyện đằng sau sản phẩm. Một hộp trà Shan tuyết cổ thụ Bản Liền, một hũ mận sấy Bắc Hà hay một tấm thổ cẩm Sa Pa khi khoác lên mình “chiếc áo” OCOP văn hóa phải thể hiện được niềm tự hào của vùng đất ấy. Đó chính là tấm danh thiếp sang trọng và giàu bản sắc nhất để quảng bá hình ảnh du lịch Lào Cai rộng khắp mọi miền”…
Sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển đã mở ra cơ hội cho hàng trăm hợp tác xã, tổ hợp tác tại các địa phương vùng cao. Những sản phẩm xưa nay chỉ quẩn quanh trong gian bếp hay trên nương giờ đây đã bước ra những không gian trưng bày trang trọng.
Tại một cửa hàng giới thiệu sản phẩm OCOP ngay trung tâm thị trấn Sa Pa, không khí mua sắm luôn nhộn nhịp. Những hàng kệ gỗ trầm ấm trưng bày đủ loại sản phẩm, từ những hũ mứt lê, chai mật ong rừng, tinh dầu quế cho đến những bộ sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược…, tất cả đều được đóng gói chỉn chu, tem nhãn đầy đủ thông tin truy xuất nguồn gốc nhưng vẫn giữ trọn vẻ thô mộc, tinh tế của núi rừng.
Chị Nguyễn Thị Hà, chủ một gian hàng chuyên kinh doanh quà tặng du lịch tại Sa Pa, vừa nhanh tay đóng gói kiện hàng cho khách vừa chia sẻ góc nhìn của người trực tiếp tiếp xúc với thị trường hằng ngày: “So với 5 hay 10 năm trước, tư duy mua quà của du khách đã thay đổi hoàn toàn. Bây giờ họ rất tinh ý, họ thích những món quà có nguồn gốc rõ ràng, đạt chuẩn OCOP nhưng phải mang nét đặc trưng riêng, nhìn vào là biết ngay quà của Lào Cai chứ không lẫn vào đâu được. Những mặt hàng như ruốc cá hồi Sa Pa, trà sâm dây hay các dòng túi thổ cẩm cải tiến bán rất chạy. Khách mua không chỉ cho bản thân mà còn làm quà biếu đối tác, người thân nên họ đòi hỏi thẩm mỹ cao lắm. Nhờ có chương trình OCOP văn hóa, hàng hóa địa phương được nâng tầm rõ rệt. Người bán như chúng tôi tự tin giới thiệu với khách, còn người mua thì hoàn toàn yên tâm về chất lượng và giá trị câu chuyện đằng sau từng món quà”…
Sự đón nhận tích cực từ thị trường chính là thước đo chính xác nhất cho sức sống của dòng sản phẩm này. Minh chứng rõ nhất là trong hơn 120 chủ thể OCOP trên toàn tỉnh, có tới gần một nửa là đồng bào dân tộc thiểu số và phụ nữ làm chủ. Điều này cho thấy văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ, mà còn thực sự trở thành sinh kế vững chắc ngay tại địa bàn vùng cao.
Tuy nhiên, để dòng sản phẩm quà tặng OCOP văn hóa thực sự đi xa và phát triển bền vững, không dừng lại ở những thành công bước đầu, cần có cái nhìn toàn diện và chuyên sâu hơn dưới góc độ kinh tế thị trường. Làm thế nào để cân bằng giữa tính bản sắc nguyên bản và tính thương mại hóa số lượng lớn? Làm thế nào để các chủ thể OCOP - phần lớn là nông dân và hợp tác xã vùng cao có thể đứng vững trước sự cạnh tranh gay gắt?
Đánh giá về bài toán kinh tế này, ông Nguyễn Huy Tưởng - Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh đưa ra những phân tích mang tính gợi mở: “Lào Cai đã rất thành công trong bước đầu định danh thương hiệu OCOP gắn với du lịch. Dù nhóm hàng thủ công mỹ nghệ và du lịch hiện mới chỉ chiếm khoảng 5% tổng số sản phẩm OCOP toàn tỉnh, nhưng dư địa phát triển lại vô cùng rộng lớn bởi đây là nhóm mang hàm lượng giá trị gia tăng và tính bản sắc cao nhất. Tỉnh cần giải quyết tốt 3 bài toán lớn: tính câu chuyện, tính ứng dụng và kênh phân phối. Một sản phẩm OCOP văn hóa thành công phải khiến người tiêu dùng cảm nhận được giá trị nhân văn và chiều sâu lịch sử ngay từ cái nhìn đầu tiên. Bên cạnh đó, phải gia tăng tính ứng dụng của sản phẩm trong đời sống hiện đại, tránh tình trạng quà mua về chỉ để “cho vui” rồi bỏ. Cuối cùng, cần đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối các chủ thể OCOP với các sàn thương mại điện tử và các chuỗi cung ứng du lịch lớn. Khi người dân sống tốt, giàu lên từ chính vốn văn hóa của dân tộc mình, họ sẽ tự giác bảo tồn và phát triển văn hóa ấy một cách bền vững nhất”…
Chiều muộn buông xuống trên những đỉnh núi mờ sương. Phía xa xa, những chuyến xe chở du khách rời Lào Cai nối nhau lăn bánh về xuôi. Trong hành lý của họ, chắc chắn có những gói trà Shan tuyết ngát hương, những chiếc túi thổ cẩm rực rỡ sắc màu, hay những hũ gia vị thơm nồng vị của núi rừng. Mỗi món quà nhỏ ấy theo chân du khách đi về mọi miền đất nước, mang theo cả ngọn gió ngàn, cái nắng vùng cao và nụ cười rạng rỡ của người dân bản địa. Hành trình của dòng sản phẩm OCOP văn hóa Lào Cai không chỉ đơn thuần là câu chuyện phát triển kinh tế, mà đã trở thành hành trình lan tỏa những giá trị tốt đẹp, đánh thức tiềm năng của vùng đất giàu bản sắc văn hóa và ấm áp tình người
