Không dừng lại ở trải nghiệm săn mây hay chinh phục những cung đường núi hiểm trở, Y Tý mở ra không gian khác biệt, nơi du khách được hòa mình vào cuộc sống bình dị và khám phá những nét văn hóa bản địa còn lưu giữ gần như nguyên vẹn.
Đã nhiều lần đến Y Tý, nhưng mỗi chuyến đi lại để lại trong anh Đặng Ngọc Dân, du khách đến từ Hưng Yên, những cảm xúc đặc biệt. Điều khiến anh ấn tượng nhất chính là cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ và những ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì - nét kiến trúc đặc trưng gắn bó với đời sống đồng bào từ bao đời nay. Anh Dân chia sẻ rằng, chính khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp kết hợp với không gian sinh sống của người Hà Nhì đã tạo nên sức hút rất riêng mà không phải điểm du lịch nào cũng có được.
Những ngôi nhà trình tường độc đáo được xây dựng bằng đất nện, mái lợp cỏ hoặc ngói, tường dày, giúp giữ ấm vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Trải qua nhiều đời người, những nếp nhà này vẫn đứng vững vàng giữa khí hậu khắc nghiệt của vùng núi cao, trở thành biểu tượng của tri thức bản địa, phản ánh sự thích nghi của con người với thiên nhiên và lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Hà Nhì.
Nhận thấy sức hấp dẫn của chính những giá trị bản địa ấy, nhiều người dân Y Tý đã lựa chọn phát triển du lịch theo hướng trải nghiệm văn hóa thay vì chỉ khai thác cảnh quan thiên nhiên.
Là một trong những người tiên phong, anh Ly Xá Xuy, chủ Homestay Y Ty Cloud tại thôn Mò Phú Chải, thấu hiểu rằng điều du khách tìm kiếm không chỉ là một nơi nghỉ chân hay những bức ảnh đẹp, mà là những câu chuyện lịch sử gắn với mỗi nếp nhà, mỗi phong tục và nếp sống của người Hà Nhì. Vì vậy, trong quá trình vận hành homestay, anh luôn cố gắng giới thiệu, kể cho du khách nghe về lịch sử hình thành nhà trình tường, về tập quán sinh hoạt, những lễ hội truyền thống cũng như nét đẹp trong đời sống cộng đồng.
Anh Ly Xá Xuy tâm sự: “Điều tôi mong muốn là mỗi vị khách khi đến đây không chỉ ngắm cảnh, mà còn hiểu thêm về văn hóa của người Hà Nhì. Vì thế, tôi thường chia sẻ với họ những câu chuyện về nhà trình tường, cách người xưa dựng nhà, gìn giữ nếp sống qua nhiều thế hệ. Khi hiểu được những giá trị đó, du khách đều rất thích thú và thêm yêu vùng đất Y Tý”.
Không chỉ riêng những người làm du lịch, chính quyền địa phương cũng xác định bảo tồn là gốc rễ của phát triển lâu dài. Tại Đề án phát triển du lịch Y Tý giai đoạn 2026 - 2030, địa phương định hướng rõ phát triển mô hình du lịch xanh, hài hòa và bền vững. Trong đó, địa phương tập trung vào các nhiệm vụ trọng tâm: Bảo tồn nhà trình tường; giữ gìn các làn điệu dân ca, nghề thủ công và lễ hội truyền thống như Khô Già Già, lễ cúng rừng; đồng thời xây dựng môi trường xanh - sạch - đẹp tại các thôn du lịch.
Tính từ đầu năm 2026 đến nay, xã Y Tý ước tính đã đón khoảng 18 nghìn lượt du khách đến tham quan và trải nghiệm. Hiện tại, trên địa bàn xã có 23 cơ sở lưu trú hoạt động ổn định bao gồm các khu nghỉ dưỡng, nhà nghỉ, homestay, bảo đảm đáp ứng tốt nhu cầu lưu trú, nghỉ dưỡng của du khách. Xã có 2 thôn được công nhận là điểm du lịch cộng đồng của tỉnh là thôn Lao Chải, Choản Thèn.
Đây được đánh giá là hướng đi phù hợp trong bối cảnh nhiều điểm du lịch đang phải đối mặt với nguy cơ thương mại hóa quá mức, khiến bản sắc văn hóa dần mai một. Thay vì chạy theo số lượng, Y Tý tập trung nâng cao chất lượng trải nghiệm để du khách luôn mang theo những ký ức đẹp về văn hóa và con người vùng cao.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, cấp ủy và chính quyền địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động Nhân dân cùng tham gia gìn giữ bản sắc dân tộc, đồng thời thực hiện quy hoạch đồng bộ, hài hòa giữa phát triển hạ tầng với bảo tồn không gian văn hóa, cảnh quan thiên nhiên.
Ông Sùng A Khứ - Phó Chủ tịch UBND xã Y Tý cho biết, địa phương xác định bảo tồn bản sắc văn hóa là nền tảng để phát triển du lịch bền vững; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân gìn giữ những giá trị truyền thống, đặc biệt là hệ thống nhà trình tường của đồng bào Hà Nhì, qua đó tạo nên nét riêng và nâng cao sức hấp dẫn của Y Tý đối với du khách.
Trong hành trình phát triển của Y Tý, người dân không chỉ đóng vai trò là người cung cấp dịch vụ du lịch, mà đã trở thành chủ thể trực tiếp gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Chính họ là những người kể câu chuyện chân thực nhất về quê hương, là "cầu nối" giúp du khách hiểu hơn về phong tục, tập quán, đời sống và tri thức bản địa đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Mỗi ngôi nhà trình tường, mỗi lễ hội truyền thống, mỗi làn điệu dân ca hay nghề thủ công đều là mảnh ghép tạo nên bản sắc riêng của Y Tý. Đó cũng là nguồn tài nguyên vô giá, riêng có của Y Tý. Ông Sùng A Khứ nói thêm:
Giữa những tầng mây trắng, “vùng đất mù sương” hôm nay đang từng bước chuyển mình. Khi bảo tồn trở thành nền tảng cho phát triển, khi cộng đồng địa phương được hưởng lợi và trực tiếp tham gia làm du lịch, Y Tý sẽ tạo dựng được sức hút lâu dài, khác biệt và bền vững, trở thành điểm đến hấp dẫn của Lào Cai.
