Bất đồng ngôn ngữ là một trong những trở ngại lớn đối với công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Trước thực trạng một bộ phận không nhỏ đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là người trung niên, cao tuổi ở Y Tý (Lào Cai) còn hạn chế trong nghe, nói tiếng phổ thông, Đội sản xuất và xây dựng cơ sở chính trị số 3 (Đội 3), Đoàn Kinh tế-Quốc phòng (KT-QP) 345, Quân khu 2 đã xây dựng mô hình “Tổ tuyên truyền song ngữ tiếng Việt-tiếng dân tộc”, bước đầu mang lại hiệu quả tích cực.
Cán bộ Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 345 hướng dẫn người dân kỹ thuật chăm sóc cây lê. Ảnh: PHÙNG ANH TUẤN
Y Tý là xã vùng cao biên giới của tỉnh Lào Cai. Cả xã có 10 thôn (1.900 hộ với hơn 10.500 nhân khẩu) thì có 8 thôn thuộc diện đặc biệt khó khăn, chủ yếu là đồng bào Mông, Hà Nhì, Dao; 5/10 thôn thuộc địa bàn biên giới. Bên cạnh khó khăn khi địa hình chia cắt, dân cư phân tán, giao thông đi lại khó khăn, trình độ dân trí chưa đồng đều, cán bộ, chiến sĩ Đội 3 nhận thấy không phải người dân nào cũng có thể tiếp nhận đầy đủ nội dung tuyên truyền bằng tiếng phổ thông. Từ thực tiễn ấy, Đội 3 đã xây dựng và triển khai mô hình “Tổ tuyên truyền song ngữ tiếng Việt-tiếng dân tộc”.
Thành viên được lựa chọn không chỉ có phẩm chất, đạo đức, năng lực chuyên môn mà còn phải am hiểu phong tục, tập quán của bà con. Đặc biệt, đơn vị ưu tiên lựa chọn những đồng chí là người dân tộc thiểu số hoặc biết tiếng dân tộc thiểu số để trực tiếp tham gia tuyên truyền. Tổ tuyên truyền của Đội 3 có 4 người, trong đó một đồng chí là người dân tộc Hà Nhì, một người dân tộc Dao và một trí thức trẻ tình nguyện được đào tạo chuyên môn về lâm nghiệp. Đồng chí Đặng Tòn Sửu, Phó đội trưởng Đội 3, đồng thời là Tổ trưởng tổ tuyên truyền, người đề xuất mô hình chia sẻ: “Từ thực tiễn hoạt động dân vận, giúp dân, chúng tôi thấy nhiều khi cán bộ nói bằng tiếng phổ thông nhưng bà con không hiểu. Tuyên truyền đúng, nội dung đúng nhưng người nghe không hiểu đầy đủ thì thông tin pháp luật khó chuyển hóa thành nhận thức và hành động. Việc tổ chức mô hình tổ tuyên truyền song ngữ giải quyết được hai yêu cầu: Nói đúng nội dung và nói theo cách người dân có thể hiểu”.
Một cách làm đáng chú ý của tổ là không tách tuyên truyền pháp luật thành những buổi nói chuyện khô cứng mà tranh thủ nhiều “điểm chạm” với người dân: Các buổi họp thôn, bản; ngày tuyên vận hằng tháng; hội nghị gặp mặt già làng, trưởng bản, người có uy tín; các lớp xóa mù chữ; hội nghị tập huấn kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi; các buổi cung cấp cây, con giống... Nơi nào có người dân, nơi đó thành địa điểm tuyên truyền. Chẳng hạn, trong một buổi hướng dẫn người dân chăm sóc cây trồng, cán bộ không chỉ nói về kỹ thuật; qua những câu chuyện cụ thể, bộ đội có thể lồng ghép nội dung về bảo vệ môi trường, chấp hành quy định của địa phương, xóa bỏ hủ tục. Khi gặp gỡ người có uy tín, nội dung trao đổi tập trung vào vận động người dân chấp hành pháp luật, giữ gìn đoàn kết cộng đồng, nâng cao cảnh giác trước những thông tin sai lệch. Cách làm này khiến pháp luật không còn là những quy định xa rời cuộc sống mà được đặt trong những vấn đề người dân quan tâm.
Để việc tuyên truyền thiết thực, hiệu quả, tổ tuyên truyền duy trì quy trình chặt chẽ. Trước hết là khảo sát, nắm tình hình, tìm hiểu đặc điểm dân cư, văn hóa, phong tục, những vấn đề nổi lên ở từng thôn, bản. Trên cơ sở đó, vào tuần đầu mỗi tháng, các thành viên họp xác định mục tiêu, nội dung, đối tượng, địa điểm, thời gian và phương pháp tuyên truyền. Tiếp đó là chuẩn bị phương tiện và tài liệu phù hợp. Ngoài pa nô, áp phích, khẩu hiệu, tờ rơi, tài liệu song ngữ, đơn vị còn sử dụng hình ảnh minh họa, clip, máy chiếu và các phương tiện kỹ thuật khác. Đáng chú ý, hình thức trực tiếp vẫn là phương pháp chủ đạo, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, giúp những vấn đề khó hình dung trở nên trực quan hơn. Ông Tráng A Lù, ở thôn Lao Chải, xã Y Tý nhận xét: “Địa bàn rộng, nhiều tuyến đường chỉ có thể đi bằng xe máy, có chỗ phải đi bộ nhưng hằng tuần bộ đội vẫn đi nắm địa bàn, xuống với bà con. Trước kia, bộ đội phát cây, con giống, hướng dẫn cách nuôi trồng hoặc tuyên truyền chính sách, pháp luật nhiều khi nói mà bà con không hiểu, nhưng từ khi có tổ tuyên truyền song ngữ thì bà con thấy gần gũi, cụ thể, dễ hiểu và thiết thực lắm”.
Đây là mô hình dễ tổ chức, dễ thực hiện, chi phí thấp, tận dụng được nguồn nhân lực tại chỗ và phù hợp với đoàn KT-QP đóng quân ở địa bàn biên giới, vùng dân tộc thiểu số. Quan trọng hơn, mô hình hướng tới đúng nhóm đối tượng vốn khó tiếp cận bằng phương pháp tuyên truyền thông thường. Chính vì vậy, mô hình này đang được Đảng ủy, chỉ huy Đoàn KT-QP 345 nhân rộng ra các cơ quan cũng như tất cả các đội sản xuất và xây dựng cơ sở chính trị trong toàn Đoàn.
Từ thực tế ở Y Tý có thể thấy một mô hình tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật hiệu quả ở cơ sở không nhất thiết phải bắt đầu bằng những phương tiện hiện đại hay quy mô lớn. Đôi khi hiệu quả lại đến từ những điều rất căn bản: Hiểu người nghe là ai và tìm đúng cách để họ tiếp nhận thông tin.
