Bên ngôi nhà đất truyền thống của dân tộc Hà Nhì, hôm nay cô gái Phu Che Bớ, thôn Mò Phú Chải, xã Y Tý cùng những người bạn đang bận rộn với công việc quen thuộc là gói những chiếc bánh chưng đen nhân thảo quả để kịp giao cho du khách đem về làm quà. Với người Hà Nhì ở Y Tý, bánh chưng đen là món ăn truyền thống không thể thiếu trong những ngày lễ, Tết, cũng là món đặc sản đãi khách quý đến nhà chơi.
Chiếc mâm mây với lá chuối xanh mướt được trải ra với đủ thứ nguyên liệu đã được Phu Che Bớ chuẩn bị rất kỹ từ sáng sớm. Trong đó, lá gói bánh phải là lá dong bánh tẻ lấy từ trong rừng già về trần qua nước nóng hoặc hơ lửa cho dẻo mềm. Gạo làm nhân bánh là thứ gạo nếp cẩm được trồng trên nương, hạt nào cũng tròn trịa, mẩy căng như nhộng ong. Cùng với đó còn có nhân bánh làm bằng hạt đỗ xanh đã đồ chín vàng ươm. Đặc biệt là thịt lợn đen thái mỏng được tẩm ướp gia vị, trong đó không thể thiếu hạt thảo quả xay nhỏ tạo hương vị đặc trưng.
Phu Che Bớ chia sẻ: “Bánh chưng của người Hà Nhì có hình dáng gần giống bánh gù của người Giáy. Muốn bánh chưng ngon thì phải chọn được nguyên liệu ngon và sạch nhất. Sau khi luộc, bánh có độ dẻo thơm của gạo nếp, vị béo của thịt lợn đen, hương thơm của đỗ xanh và vị thơm cay của hạt thảo quả làm ấm cơ thể. Trước đây bánh chưng chỉ dùng để cúng tổ tiên trong dịp lễ, Tết và sử dụng trong gia đình, còn bây giờ khi nhiều du khách đến Y Tý ăn thấy ngon, đặt làm quà nên em và bà con cùng làm để bán cho du khách”.
Do người Hà Nhì ở các thôn, bản cao, quanh năm có sương mù, giá rét, nên từ xưa tổ tiên người Hà Nhì đã sáng tạo ra các món ăn có thể dự trữ được lâu ngày để ăn dần. Các món ăn này đều được làm từ các loại rau, củ quả trong vườn và trên rừng, chế biến không quá phức tạp. Cùng với bánh chưng đen, người Hà Nhì còn có nhiều món ăn hấp dẫn khác như: bánh giầy, bánh thảo quả, thịt lợn treo gác bếp, dưa cải khô, đậu xị, ớt ngâm… Những món ăn bình dị cũng như sự mộc mạc của con người nơi đây.
Tại Lao Chải - thôn cổ nhất của người Hà Nhì ở xã Y Tý, những ngày đầu Thu, khi triền ruộng bậc thang đã dần chuyển từ màu xanh trù phú sang màu vàng của sự ấm no cũng là dịp homestay Hà Nhì Family của anh Phà Hờ Có thêm tấp nập du khách ghé thăm.
Phấn khởi vì du khách đến ngày càng nhiều hơn, anh Có luôn dành thời gian đưa du khách đi tham quan bản làng, ngắm những ngôi nhà tường đất truyền thống của người Hà Nhì, trải nghiệm con đường đá cổ, thăm ruộng bậc thang mùa lúa chín và những dòng suối trong xanh. Đặc biệt, anh Có dành nhiều thời gian để chế biến những món ăn truyền thống mang đậm hương vị núi rừng của người Hà Nhì để du khách thưởng thức.
Theo anh Phà Hờ Có, vùng đất Y Tý được thiên nhiên ban tặng cho khí hậu mát mẻ quanh năm, núi rừng bát ngát, có rất nhiều loại rau, củ, quả đặc hữu của khí hậu ôn đới và các loại thảo dược quý trên rừng có thể chế biến thành những món ăn ngon. Cùng với đó, các loại vật nuôi như gà đen, lợn đen, vịt bầu, trâu, dê... đều nuôi tự nhiên nên thịt rất thơm ngon. Nơi đây còn có cá hồi, cá tầm nuôi bằng dòng nước sạch chảy từ rừng ra nên ngon hơn hẳn nơi khác. Chỉ cần hiểu tính chất, hương vị của mỗi loại sản vật thì đều có thể kết hợp với nhau tạo ra nhiều món ăn hấp dẫn như: thịt bò xào đương quy, cá hồi nướng mầm thảo quả, canh gà nấu với rau pạ phì, chân giò hầm đỗ đen, mầm gừng xào thịt lợn sấy...
Như để minh chứng, anh Có cầm rổ ra vườn bẻ ít mầm gừng Mimosa và hái các loại rau gia vị đem về xào với thịt lợn đen trên bếp lửa. Chẳng mấy chốc mùi thơm quyến rũ, cay nồng của mầm gừng quyện với hương vị béo ngậy của thịt lợn đen đã lan tỏa khắp căn bếp. Anh Có bảo, bí quyết để có món ăn ngon là ở các loại gia vị. Người Hà Nhì thường sử dụng các gia vị chính là: ớt, gừng, thảo quả, hạt tiêu rừng, quả màng tang... có vị thơm cay để xào nấu các món ăn, làm ấm cơ thể, xua tan giá lạnh.
Đến thời điểm này, homestay Hà Nhì Family của anh Phà Hờ Có mới đón khách được gần một năm, nhưng lượng du khách mỗi ngày một tăng lên. Gần đây anh Có thường xuyên làm các video ngắn về cách chế biến các món ăn của người Hà Nhì đăng lên các nền tảng mạng xã hội đã thu hút sự quan tâm của không ít người. Có lẽ điều thu hút du khách đến đây và níu chân họ lưu lại các bản làng lâu hơn ngoài cảnh quan thiên nhiên thì còn là sự hấp dẫn của những món ăn truyền thống.
Đến vùng đất Y Tý lần này, tôi dành nhiều thời gian để tìm hiểu về văn hóa ẩm thực của người Hà Nhì và các dân tộc Mông, Dao nơi đây. Vào sáng thứ 7 là ngày chợ phiên, Y Tý đông vui náo nức như ngày hội. Nhiều du khách chen chân vào khu chợ nhỏ chỉ để mua mớ rau rừng, vài củ đương quy hay mấy cân lạc đỏ về làm quà. Quả thực những nông sản của chợ phiên Y Tý và những món ăn nơi xứ lạnh này có sức hấp dẫn đặc biệt đối với mỗi du khách.
Điều này làm tôi nhớ đến kỷ niệm trong chuyến công tác về vùng đất Bắc Giang vừa qua khi gặp lại anh Nguyễn Chí Dũng - người từng đến Y Tý cách đây vài năm. Trong câu chuyện, anh Dũng bảo dù đến Y Tý đã khá lâu rồi, anh không thể nhớ rõ mình đã gặp những ai nhưng còn nhớ mãi bữa cơm trong ngôi nhà đất ở thôn Mò Phú Chải với nồi lẩu gà đen và món rau pạ phì có hương vị đặc biệt không thể nào quên. Bữa đó trời lạnh lắm, sương lùa cả vào nhà rét tái tê, vậy mà chỉ nhấp mấy chén bia Hà Nhì cơ thể đã ấm lên. Qua bữa cơm ấm áp, người lạ bỗng thành quen, ngồi giao lưu với nhau đến tận đêm khuya. Có lẽ chia sẻ của anh Dũng cũng là cảm xúc chung của nhiều du khách từng đến Y Tý.
Trò chuyện với chúng tôi, anh Phu Che Thó - công chức Phòng Văn hóa Xã hội xã Y Tý chia sẻ rằng, vùng đất Y Tý không chỉ hấp dẫn du khách bởi những cánh rừng nguyên sinh, khí hậu mát mẻ, những ngôi nhà trình tường mà còn bởi bản sắc văn hóa độc đáo của các dân tộc, đặc biệt là dân tộc Hà Nhì, trong đó có văn hóa ẩm thực Hà Nhì. Thời điểm này, xã Y Tý đang chuẩn bị tổ chức Lễ hội mùa Thu với chuỗi hoạt động hấp dẫn. Nếu mỗi chủ homestay, nhà hàng, quán ăn trở thành một đại sứ lan tỏa nét đẹp văn hóa ẩm thực dân tộc, chế biến những món ăn “chạm” tới trái tim du khách sẽ góp phần nâng tầm văn hóa ẩm thực vùng cao Y Tý, tạo sức hút mạnh mẽ đối với du khách bốn phương.
Câu chuyện của những bạn trẻ như Phu Che Bớ, Phà Hờ Có ở Y Tý đang nỗ lực kể chuyện văn hóa Hà Nhì bằng những món ăn truyền thống khiến tôi suy nghĩ về những giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc trong phát triển du lịch. Có thể khi rời vùng đất Y Tý, điều khiến du khách nhớ lâu nhất không phải là đến được những đâu, mua được những gì mà là kỷ niệm bên mâm cơm gia đình ấm áp cùng người dân bản địa với những món ăn đậm đà hương vị núi rừng và tình đất, tình người nơi đây.
