Có dịp đến các điểm du lịch cộng đồng như Lâm Thượng, Nghĩa Lộ, Mù Cang Chải, Tú Lệ, Bắc Hà, Sa Pa hay Y Tý, du khách dễ nhận thấy sức hấp dẫn của vùng cao không chỉ ở cảnh sắc thiên nhiên mà còn ở những bữa cơm được người dân chuẩn bị từ chính sản vật địa phương.
Ở Lâm Thượng, mâm cơm của đồng bào dân tộc Tày hấp dẫn bởi cá suối, vịt bầu, gà, rau rừng cùng hạt dổi, mắc khén, lá chanh. Cá bỗng làm gỏi kết hợp xương cá rang giòn, thịt ba chỉ ủ men lá cơm đỏ hay bánh chuối Pẻng cuổi dẻo thơm đều mang đậm hương vị quê nhà.
Tại Tú Lệ, cốm làm từ nếp non còn ngậm sữa, được rang, giã theo cách truyền thống, trở thành thức quà đặc trưng. Trong mâm cơm của đồng bào dân tộc Thái ở Nghĩa Lộ, pa pỉnh tộp, thịt trâu hun khói gây ấn tượng bởi cách tẩm ướp và chế biến riêng.
Còn ở Sa Pa, Bắc Hà, Y Tý, ẩm thực của đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Hà Nhì phong phú với thắng cố, thịt lợn bản, lạp xưởng hun khói, rau rừng, bánh truyền thống... Mỗi món ăn đều gắn với sản vật, điều kiện tự nhiên và tập quán sinh hoạt của mỗi cộng đồng.
Điều đáng quý của ẩm thực bản địa không chỉ ở hương vị mà còn ở những giá trị văn hóa được lưu giữ qua mỗi món ăn. Xôi ngũ sắc với những màu sắc được tạo từ lá, củ, quả tự nhiên thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, cùng ước vọng bình an, no đủ.
Trong cách chọn cá suối, tẩm ướp gia vị, nướng trên than hay hun khói bảo quản thịt đều chứa đựng kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ. Đến các điểm du lịch cộng đồng, du khách còn có thể cùng gia chủ chuẩn bị nguyên liệu, làm bánh, nhuộm xôi, bắt cá hoặc quây quần bên bếp lửa. Qua đó, mỗi món ăn không chỉ được thưởng thức bằng vị giác mà còn trở thành cách để du khách hiểu hơn về đời sống, phong tục và văn hóa của đồng bào vùng cao.
Anh Phạm Hồng Sang - du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Mỗi lần đến vùng cao, tôi đều muốn thử những món ăn của người dân địa phương. Thưởng thức xôi ngũ sắc, cá nướng hay các món thịt ngay trong nhà sàn, bên bếp lửa, cảm giác rất khác so với ăn ở nhà hàng”.
Những năm gần đây, nhiều địa phương trong tỉnh đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng gắn với ẩm thực truyền thống. Các hộ làm homestay từng bước nâng cao chất lượng phục vụ, chú trọng vệ sinh an toàn thực phẩm, cách bài trí và khôi phục những món ăn đặc trưng. Sự kết nối giữa sản xuất nông nghiệp và du lịch ngày càng rõ hơn, tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân, đồng thời khuyến khích cộng đồng gìn giữ những sản vật và phương thức chế biến truyền thống.
Chị Hà Thị Chinh - chủ homestay Cương Chinh ở tổ dân phố Đêu 2, phường Nghĩa Lộ, cho biết: “Từ khi làm du lịch cộng đồng, các món ăn trở thành một phần sản phẩm phục vụ du khách. Nhiều nguyên liệu gia đình tự nuôi, tự trồng nên vừa có thêm thu nhập, vừa giúp người dân có ý thức gìn giữ những món ăn truyền thống”.
Tuy nhiên, để ẩm thực thực sự trở thành sản phẩm du lịch có sức cạnh tranh, các địa phương cần giải quyết hài hòa bài toán giữa bảo tồn và phát triển. Bên cạnh việc giữ hương vị nguyên bản, các hộ làm du lịch cần chú trọng vệ sinh an toàn thực phẩm, nâng cao kỹ năng chế biến, phục vụ, bài trí và quảng bá sản phẩm.
Thời gian tới, ngành tiếp tục khuyến khích các địa phương, hộ kinh doanh du lịch cộng đồng khai thác thế mạnh ẩm thực gắn với văn hóa dân tộc; chú trọng tập huấn kỹ năng chế biến, phục vụ, vệ sinh an toàn thực phẩm và quảng bá sản phẩm. Cùng với đó, người dân cần được trang bị thêm kỹ năng kể câu chuyện văn hóa phía sau mỗi món ăn - yếu tố quyết định tạo nên sự khác biệt cho trải nghiệm du lịch cộng đồng.
Từ những sản vật mộc mạc của núi rừng, qua bàn tay khéo léo của người dân, mỗi món ăn đang từng bước trở thành một sản phẩm du lịch, tạo thêm giá trị cho nông sản và mở ra sinh kế ngay trên quê hương. Khi hương vị truyền thống được gìn giữ cùng những câu chuyện văn hóa của cộng đồng, ẩm thực không chỉ níu giữ du khách bằng vị ngon mà còn góp phần tạo dấu ấn riêng, nâng sức hấp dẫn và sức cạnh tranh cho du lịch Lào Cai.
