AI đang ngày càng hiện diện trong đời sống của trẻ em, từ học tập, tìm kiếm thông tin đến giải trí và giao tiếp. Chỉ với một câu hỏi, trẻ có thể nhận được lời giải, đoạn văn, hình ảnh minh họa hoặc những gợi ý phù hợp với nhu cầu trong vài giây. Sự thuận tiện này đang mở ra một cách tiếp cận tri thức mới, đồng thời đặt ra câu hỏi về việc AI sẽ tác động như thế nào đến cách trẻ học tập, tư duy và hình thành thói quen trong những năm đầu đời.
Theo UNICEF, ít nhất 20 triệu trẻ em tại 10 quốc gia đã sử dụng AI, với tốc độ tiếp cận được cho là nhanh gấp 3 lần người lớn. Khoảng 13 triệu trẻ sử dụng AI để hỗ trợ học tập, làm bài tập, trong khi khoảng 2 triệu em tìm đến AI để chia sẻ hoặc xin lời khuyên về những điều khiến mình lo lắng. Những con số này cho thấy, AI không còn là công nghệ xa lạ với trẻ em mà đang dần trở thành một phần trong quá trình các em học hỏi và tương tác với thế giới xung quanh.
Khi AI trở thành “người bạn học” của trẻ
Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất là AI rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa trẻ và nguồn tri thức. Nếu trước đây, khi gặp một khái niệm khó, trẻ có thể phải đọc sách, tìm kiếm trên Internet hoặc chờ giáo viên, cha mẹ giải thích thì nay có thể đặt câu hỏi trực tiếp với AI và tiếp tục hỏi lại cho đến khi hiểu vấn đề. AI cũng có thể điều chỉnh cách giải thích theo độ tuổi, đưa ra ví dụ, gợi ý bài tập hoặc hỗ trợ trẻ học ngoại ngữ, tìm ý tưởng cho một dự án và khám phá những chủ đề vượt ra ngoài chương trình trên lớp.
Theo bà Nguyễn Phương Linh, chuyên gia về quyền trẻ em và giáo dục, nếu sử dụng đúng cách, AI có thể mở rộng không gian học tập của trẻ: “AI có thể trở thành một “người bạn học” rất tốt: giúp trẻ giải thích một khái niệm khó theo nhiều cách, học ngoại ngữ, tìm ý tưởng, thử nghiệm, sáng tạo và tiếp cận tri thức vượt ra ngoài phạm vi lớp học”.
AI không chỉ cung cấp câu trả lời mà còn giúp trẻ thay đổi cách đặt câu hỏi và tiếp cận vấn đề. Các em có thể yêu cầu AI giải thích bài toán theo nhiều cách, đưa ra ví dụ hoặc luyện ngoại ngữ, qua đó hỗ trợ quá trình khám phá và điều chỉnh cách học theo nhu cầu riêng.
Tuy nhiên, chính khả năng đưa ra câu trả lời nhanh chóng cũng có thể tạo ra một thói quen học tập mới: gặp vấn đề là hỏi ngay, thay vì tự suy nghĩ trước. Nếu trẻ thường xuyên đưa toàn bộ bài tập cho AI giải và chỉ sao chép kết quả, quá trình học có thể bị rút ngắn thành việc nhận đáp án. Khi đó, sản phẩm cuối cùng có thể hoàn chỉnh hơn nhưng năng lực tư duy phía sau lại không được hình thành tương xứng.
Bà Nguyễn Phương Linh nhấn mạnh: “AI có thể hỗ trợ quá trình tư duy của trẻ, nhưng không nên thay thế quá trình tư duy ấy. Ranh giới này có thể được nhìn thấy khá rõ trong cách trẻ sử dụng công cụ. Nếu trẻ tự đọc đề, suy nghĩ, thử giải quyết trước rồi dùng AI để kiểm tra, tìm cách tiếp cận khác hoặc phát hiện điểm chưa hợp lý, AI đang hỗ trợ việc học. Ngược lại, nếu trẻ chỉ nhập câu hỏi và sử dụng nguyên câu trả lời mà không hiểu cách giải quyết, AI đã làm thay phần quan trọng nhất của quá trình học”.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với việc đánh giá kết quả học tập. Trong môi trường có AI, một bài viết hay một đáp án đúng chưa chắc phản ánh đầy đủ năng lực của học sinh. Giáo viên và cha mẹ cần quan tâm nhiều hơn đến cách trẻ hình thành câu trả lời, khả năng giải thích, đặt câu hỏi, phản biện và tự điều chỉnh khi phát hiện sai sót. Chính quá trình đó mới giúp công nghệ trở thành công cụ phát triển năng lực thay vì một “chiếc máy làm bài” cho trẻ.
Từ thói quen “hỏi ngay” đến năng lực làm chủ AI
Bà Nguyễn Phương Linh cho rằng, AI cũng đang làm thay đổi thói quen tìm kiếm thông tin của trẻ. Thay vì đọc nhiều nguồn, tự chọn lọc và ghép nối thông tin, trẻ có thể đặt một câu hỏi và nhận ngay câu trả lời được trình bày theo dạng hội thoại. Cách tiếp cận này thuận tiện, nhưng nếu sử dụng thiếu kiểm soát, trẻ có thể dần hình thành phản xạ “không biết thì hỏi AI”, ít kiên trì hơn với những vấn đề đòi hỏi thời gian suy nghĩ và thử nghiệm.
Trong khi đó, năng lực tư duy không chỉ được hình thành từ những câu trả lời đúng mà còn từ quá trình con người gặp khó khăn, mắc lỗi, thử nhiều cách và tự tìm ra cách giải quyết. Một bài toán khiến trẻ mất nhiều thời gian, một câu hỏi chưa có đáp án rõ ràng hay một dự án phải thử đi thử lại đều có giá trị nhất định trong quá trình phát triển tư duy. Nếu AI luôn xuất hiện quá sớm và giải quyết thay mọi trở ngại, trẻ có thể bỏ qua những trải nghiệm cần thiết đó.
“Điều chúng ta cần quan tâm không phải đơn giản là AI tốt hay xấu, mà là AI đang đứng ở vị trí nào trong quá trình học và phát triển của trẻ: giúp trẻ suy nghĩ tốt hơn hay dần suy nghĩ thay trẻ?”, bà Linh đặt vấn đề.
AI không phải lúc nào cũng chính xác, có thể đưa thông tin sai lệch hoặc thiếu căn cứ. Khảo sát tại 10 quốc gia cho thấy, khoảng 1/3 trẻ lo ngại AI bị dùng để lừa đảo, thao túng, lan truyền thông tin sai lệch; 1/4 lo ngại hình ảnh, video bị chỉnh sửa thành nội dung giả mạo mang tính tình dục. Vì vậy, trẻ cần được trang bị “năng lực AI”: biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nhận diện rủi ro, từ đó sử dụng công nghệ chủ động và có trách nhiệm.
Với cha mẹ, điều đó đồng nghĩa việc đồng hành cùng con trong thời đại AI không chỉ là giới hạn thời gian sử dụng thiết bị. Thay vì chỉ hỏi “Hôm nay con dùng AI bao lâu?”, cha mẹ có thể quan tâm “Hôm nay con dùng AI để học được điều gì?”, “Con có tự suy nghĩ trước khi hỏi không?” hoặc “Con kiểm tra câu trả lời bằng cách nào?”. Những câu hỏi như vậy giúp trẻ hình thành thói quen tự đánh giá quá trình học thay vì chỉ quan tâm đến kết quả cuối cùng.
Theo bà Nguyễn Phương Linh, gia đình có thể thống nhất nguyên tắc rõ ràng về việc sử dụng AI: bài nào trẻ phải tự làm, trường hợp nào được tham khảo, dữ liệu nào không chia sẻ và khi gặp nội dung khiến trẻ lo lắng cần tìm đến người lớn. Mục tiêu không phải ngăn trẻ dùng AI mà giúp các em hiểu giới hạn và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. AI cũng không thể thay thế sự quan tâm, lắng nghe của cha mẹ, thầy cô, nhất là khi trẻ gặp vấn đề về cảm xúc.
Tác động của AI phụ thuộc vào cách trẻ được hướng dẫn sử dụng. Nếu đặt đúng vị trí, AI có thể giúp trẻ tiếp cận tri thức, học theo nhu cầu và phát triển sáng tạo; ngược lại, nếu để AI làm thay quá trình suy nghĩ, trẻ có thể bỏ lỡ cơ hội rèn luyện những năng lực công nghệ không thể thay thế.
Trong thời đại AI, mục tiêu của giáo dục vì vậy không chỉ là giúp trẻ tìm được câu trả lời mà còn phải giúp các em biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng và biết tự đưa ra lựa chọn. Khi đó, AI có thể trở thành công cụ để trẻ học tốt hơn và sáng tạo hơn, thay vì trở thành “người học thay” chính các em.
