Chuyến công tác mở ra bước tiến quan trọng trong việc ứng dụng các giải pháp khoa học công nghệ hiện đại của thế giới vào công tác tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Điểm dừng chân trọng tâm của đoàn là Đại học Georgia, nơi đang sở hữu mô hình nghiên cứu liên ngành hàng đầu về tìm kiếm và thu hồi hài cốt. Nhóm nghiên cứu tại đây đã xây dựng một hệ sinh thái khoa học tích hợp, kết hợp chặt chẽ giữa lịch sử, nhân học, khảo cổ học, trí tuệ nhân tạo (AI), cảm biến hóa học, ADN môi trường, viễn thám và địa vật lý.
Các chuyên gia khẳng định, trong các môi trường địa hình phức tạp, không một công nghệ đơn lẻ nào có thể giải quyết được toàn bộ vấn đề mà đòi hỏi phải có sự phối hợp đồng bộ giữa dữ liệu lịch sử, quan sát thực địa và năng lực tính toán hiện đại.
Tại các buổi làm việc chuyên sâu, nhiều giải pháp công nghệ tiên tiến đã được trình bày chi tiết. Tiêu biểu là hệ thống radar xuyên đất. Đặc biệt, để thích ứng với đặc thù thổ nhưỡng đất sét ẩm có độ suy hao tín hiệu cao tại Việt Nam, các nhà khoa học đã tích hợp thêm cảm biến từ tính và thuật toán xử lý ảnh, giúp nhận diện chính xác sự xáo trộn địa tầng của các hố chôn tập thể.
Dự án ứng dụng công nghệ tìm kiếm hài cốt để hỗ trợ Việt Nam đã được Hội đồng lãnh đạo nhà trường đặc biệt quan tâm và đã thành lập nhóm nhà khoa học đầu ngành trong các lĩnh vực liên quan. Trong một năm rưỡi qua, các nhóm nhà khoa học đã thực hiện một số chuyến đi sang Việt Nam và xây dựng các hệ thống giải pháp tổng thể có tính liên ngành cao.
Đây là một trong những phương pháp mang tính đột phá, khai thác được nhiều hơn các nguồn lực và tri thức liên ngành để phục vụ mục đích cuối cùng là tìm kiếm và xác định được danh tính hài cốt liệt sĩ.
Trong tổng thể các giải pháp này, Việt Nam hiện rất quan tâm tới 2 phương pháp là ADN môi trường và xác định mộ lẫn bằng phương pháp plasma quang phổ. Cùng với đó là giải pháp radar từ trường và radar xuyên đất. Song song với radar xuyên đất, hệ thống phân tích ADN môi trường di động mang lại khả năng xác định vết tích sinh học của hài cốt ngay tại hiện trường, giúp các đội quy tập tránh việc khai quật diện rộng không cần thiết.
Cùng với đó là các giải pháp công nghệ như giải pháp phòng thí nghiệm trong vòng lặp để giám sát môi trường liên tục; công nghệ bóc tách bằng laser kết hợp khối phổ và quang phổ phát xạ plasma giúp phân tích thành phần hóa học xương để tách biệt chính xác từng bộ hài cốt trong các mộ chôn tập thể; các ứng dụng về viễn thám, thiết bị bay không người lái, trí tuệ nhân tạo (AI), robot tự hành, địa khảo cổ học dưới nước và mô hình hóa dòng chảy nước ngầm.
Đại học Georgia cam kết sẽ chuyển giao công nghệ, mở các khóa huấn luyện ngắn hạn cho lực lượng quy tập Việt Nam và chia sẻ tư liệu bản đồ. Sự hợp tác quốc tế sâu rộng này hứa hẹn sẽ rút ngắn thời gian rà soát, mang lại niềm hy vọng cho hàng nghìn gia đình liệt sĩ tại Việt Nam.
Trước đó, đoàn công tác đã thực hiện chuyến khảo sát và trao đổi kinh nghiệm thực tiễn tại Hệ thống Giám định Y khoa Lực lượng Vũ trang Mỹ (AFMES) đặt trụ sở tại bang Delaware. Tại các phân khu chức năng, đoàn công tác đã trực tiếp quan sát cách thức vận hành bộ máy, hệ thống quản lý dữ liệu sinh học và phương pháp bảo quản mẫu vật hài cốt.
Nội dung làm việc trọng tâm xoay quanh việc ứng dụng kỹ thuật giám định pháp y thế hệ mới và cách thức quản lý hồ sơ tại Phòng thí nghiệm Nhận dạng ADN Lực lượng Vũ trang Mỹ. Đây là cơ sở chuyên trách phân tích ADN phục vụ việc tìm kiếm và xác định danh tính quân nhân tử nạn.
AFMES đảm nhận nhiệm vụ cung cấp dịch vụ điều tra y khoa pháp lý toàn diện cho Bộ Chiến tranh Mỹ cùng các cơ quan liên bang khác. Sứ mệnh của AFMES bao gồm điều tra các trường hợp tử vong, nhận dạng quân nhân hy sinh và hỗ trợ duy trì khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Để đáp ứng khối lượng công việc phức tạp trên quy mô toàn cầu, cơ sở này quy tụ đội ngũ chuyên gia đa ngành như bác sĩ pháp y, nhà nhân chủng học, điều tra viên tử vong pháp y và lực lượng nhiếp ảnh chuyên nghiệp. Đội phản ứng nhanh của cơ sở có khả năng cơ động đến bất kỳ địa điểm nào trên thế giới trong khoảng thời gian từ 4 - 48 giờ.
Cấu trúc vận hành của AFMES bao gồm các bộ phận chuyên trách đóng vai trò mắt xích trong chuỗi xử lý pháp y. Bộ phận Điều tra Bệnh học Pháp y chịu trách nhiệm thực hiện các cuộc khám nghiệm tử thi nhằm xác định rõ nguyên nhân và phương thức tử vong. Đơn vị này đồng thời giám sát tỷ lệ tử vong trong toàn lực lượng quân đội Mỹ và đảm nhiệm công tác đào tạo chuyên môn cho lực lượng y khoa, điều tra viên quân sự.
Bộ phận Hoạt động ADN của Bộ Chiến tranh quản lý 2 trung tâm chiến lược. Đầu tiên là Kho lưu trữ Mẫu vật Nhận dạng Hài cốt Lực lượng Vũ trang, nơi tiếp nhận thẻ vết máu ADN từ các quân nhân. Các mẫu vật này được đóng gói hút chân không và lưu giữ trên hệ thống kệ chuyên dụng trong thời hạn 50 năm để làm dữ liệu đối sánh khi cần thiết.
Trung tâm thứ hai là Phòng thí nghiệm Nhận dạng ADN Lực lượng Vũ trang, chuyên đảm nhận công tác phân tích gene để xác định danh tính quân nhân ngã xuống trong các chiến dịch hiện tại cũng như trong các cuộc xung đột quá khứ.
Bộ phận thứ ba là Phòng thí nghiệm Độc chất Pháp y, phụ trách xét nghiệm độc chất trong các sự cố quân sự trên không, trên đất liền và trên biển, đồng thời kiểm soát chất lượng chương trình kiểm tra ma túy của Bộ Chiến tranh.
Ngoài các bộ phận chuyên môn, hoạt động thu hồi, xử lý thi thể và quản lý tử vong quân sự trên toàn cầu còn có sự phối hợp chặt chẽ của lực lượng quản lý tử vong thuộc Lục quân Mỹ, thường được gọi là lực lượng 92 Mike. Với mô hình đồng bộ này, AFMES giữ vai trò trung tâm trong giải quyết các vấn đề y khoa pháp lý, bảo đảm tính chính xác và minh bạch nhằm mang lại câu trả lời rõ ràng cho gia đình các nạn nhân.
Phát biểu tại buổi làm việc, Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu khẳng định, việc ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ đóng vai trò then chốt trong thực hiện chính sách đền ơn đáp nghĩa. Những thông tin và bài học thu nhận từ chuyến khảo sát thực tế này là cơ sở quan trọng để Ban Chỉ đạo 515 nghiên cứu, tham mưu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy trình giám định pháp y quân sự tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, việc chủ động tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về quản lý dữ liệu và công nghệ xét nghiệm tiên tiến kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá, góp phần nâng cao năng lực chuyên môn cho các trung tâm xét nghiệm ADN trong nước.
Chuyến làm việc của đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ tham khảo, học hỏi những hướng đi mới trong việc ứng dụng công nghệ hiện đại, mà còn góp phần nâng cao, chuẩn hóa quy trình giám định hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam trong thời gian tới.
