Mỹ sẽ "hoàn tất công việc rất nhanh" với Iran
Bài phát biểu kéo dài gần 20 phút được đưa ra vào thời điểm nhạy cảm cả trong nước lẫn quốc tế, khi Nhà Trắng đang đối mặt với sức ép ngày càng gia tăng liên quan đến cơ sở pháp lý, hiệu quả quân sự, hệ lụy kinh tế và những rạn nứt chính trị trong nội bộ nước Mỹ, xuất phát từ chiến dịch quân sự tại Iran.
Bài phát biểu của Tổng thống Trump khép lại một ngày thể hiện rõ mức độ tập trung quyền lực của nhánh hành pháp Mỹ. Trước đó cùng ngày, ông trở thành Tổng thống đương nhiệm đầu tiên xuất hiện tại một phiên điều trần của Tòa án Tối cao Mỹ - động thái được nhiều giới quan sát xem là biểu hiện hiếm thấy của sự can dự trực tiếp của hành pháp vào không gian vốn thuộc về tư pháp.
Đến tối cùng ngày, ông Trump xuất hiện tại Nhà Trắng để lần đầu tiên phát biểu chính thức về cuộc chiến mà ông đã phát động mà không thông qua Quốc hội - điều tiếp tục làm dấy lên tranh luận về giới hạn quyền lực tổng thống trong việc sử dụng vũ lực ở nước ngoài.
Trong bài phát biểu, Tổng thống Trump khẳng định nước Mỹ "đang chiến thắng" và "sẽ hoàn tất công việc rất nhanh".
Đáng chú ý, bài phát biểu diễn ra trong cùng buổi tối khi tàu Artemis II của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) cất cánh trong sứ mệnh đưa con người quay trở lại quỹ đạo Mặt Trăng - một cột mốc công nghệ có ý nghĩa biểu tượng lớn. Dù có nhắc ngắn gọn tới sự kiện này, ông Trump nhanh chóng đưa trọng tâm trở lại chiến dịch quân sự với Iran, cho thấy mức độ ưu tiên mà Nhà Trắng đang dành cho hồ sơ an ninh Trung Đông.
Nỗ lực thuyết phục công chúng
Tổng thống Trump tuyên bố ông muốn "giải thích vì sao Chiến dịch Epic Fury là cần thiết đối với an toàn của nước Mỹ và an ninh của thế giới tự do". Đây được xem là nỗ lực nhằm xử lý những bối rối và hoài nghi trong dư luận sau khi chính quyền Mỹ nhiều lần thay đổi cách lý giải về nguyên nhân phát động chiến tranh.
Tuy nhiên, theo dõi toàn bộ bài phát biểu cho thấy ông Trump không đưa ra lập luận mới đáng kể nào so với những tuyên bố trước đó. Nhà lãnh đạo Mỹ tiếp tục nhấn mạnh rằng Iran "không thể sở hữu vũ khí hạt nhân", coi đây là "mối đe dọa không thể chấp nhận được", đồng thời cáo buộc Tehran đang phát triển kho tên lửa đạn đạo quy mô lớn có khả năng đe dọa lãnh thổ Mỹ.
Điểm đáng lưu ý là dù ông Trump khẳng định năng lực tên lửa đạn đạo của Iran đã bị suy giảm đáng kể, ông không làm rõ chiến dịch quân sự hiện nay đã ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Tehran bằng cách nào. Trước đó, ông và các quan chức trong chính quyền nhiều lần tuyên bố Mỹ cùng Israel đã "xóa sổ" chương trình hạt nhân của Iran trong các cuộc không kích hồi mùa Hè năm ngoái.
Tuy nhiên, thực tế trên thực địa và các đánh giá tình báo công khai trước chiến sự cho thấy vấn đề phức tạp hơn nhiều. Iran từ lâu khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình. Dù vậy, nước này đã làm giàu uranium ở mức tinh khiết tới 60% - ngưỡng được đánh giá là chỉ còn cách cấp độ vũ khí một bước kỹ thuật ngắn.
Chưa có lộ trình rõ ràng cho giai đoạn tiếp theo
Một trong những điểm được quan tâm nhất trong phát biểu của ông Trump là câu hỏi: "Washington sẽ đi tới đâu trong cuộc chiến này? Tuy nhiên, phần trả lời vẫn còn rất mơ hồ".
Tổng thống Trump cho biết "các mục tiêu chiến lược cốt lõi đang gần hoàn tất", song không nêu tiêu chí cụ thể nào để xác định chiến dịch có thể kết thúc. Ông cũng không đề cập đến một mốc thời gian dứt khoát cho việc chấm dứt các hoạt động quân sự.
Trước đó ít ngày, ông Trump từng dự báo Mỹ có thể "xong việc trong khoảng hai tuần". Nhưng trong phát biểu mới nhất, ông lại nói Mỹ sẽ tiếp tục đánh Iran "rất mạnh trong hai đến ba tuần tới". Ngay sau những phát biểu này, giá dầu thế giới tăng trở lại, phản ánh lo ngại của thị trường về nguy cơ xung đột kéo dài.
Hiện Mỹ đang điều thêm hàng nghìn binh sĩ tới Trung Đông, trong khi một số đồng minh vùng Vịnh được cho là thúc giục Washington tiếp tục gia tăng sức ép quân sự với lập luận rằng Iran chưa bị làm suy yếu đủ mức. Dẫu vậy, Tổng thống Trump không phát tín hiệu cho thấy Mỹ đang chuẩn bị triển khai bộ binh trên lãnh thổ Iran.
Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng, bởi trong giới hoạch định chính sách Mỹ đang tồn tại tranh luận về khả năng cần lực lượng mặt đất để kiểm soát các địa điểm hạt nhân, truy thu lượng uranium đã làm giàu hoặc hỗ trợ bảo đảm an ninh tại Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược mà bất kỳ sự phong tỏa hay đe dọa nào cũng có thể gây chấn động thị trường năng lượng toàn cầu.
Tổng thống Trump khẳng định các cơ sở hạt nhân từng bị ném bom hồi năm ngoái hiện rất khó tiếp cận và đang bị Mỹ giám sát bằng vệ tinh. Ông cảnh báo nếu Iran có bất kỳ động thái nào nhằm tiếp cận các địa điểm hoặc vật liệu chiến lược này, Washington sẽ đáp trả bằng tên lửa.
Một chi tiết đáng chú ý khác là ông Trump không hề nhắc lại tuyên bố mà ông từng nhiều lần đưa ra trước đó rằng các cuộc đàm phán với Iran đang diễn ra tích cực. Việc chi tiết này biến mất khỏi bài phát biểu đã lập tức thu hút chú ý, bởi Tehran trước đó đã bác bỏ thông tin cho rằng hai bên đang tiến hành thương lượng thực chất.
Việc không đề cập đến bất kỳ sáng kiến ngoại giao nào cũng làm dấy lên quan ngại rằng chính quyền Mỹ hiện chưa ưu tiên một lối thoát chính trị cho xung đột. Trong bài phát biểu, Tổng thống Trump dường như ngầm phát đi thông điệp rằng chiến tranh sẽ kết thúc sau khi Mỹ hoàn tất các đợt tấn công vào mục tiêu mà họ xác định.
Ở trong nước, ông Trump cũng đang tiến gần tới mốc 60 ngày - thời hạn theo Đạo luật Quyền hạn Chiến tranh, Tổng thống Mỹ phải xin Quốc hội phê chuẩn nếu muốn tiếp tục duy trì hoạt động quân sự quy mô lớn. Việc ông Trump phát động chiến dịch mà không có sự thông qua trước của Quốc hội đã làm gia tăng chỉ trích từ cả phe Dân chủ lẫn một bộ phận nghị sĩ Cộng hòa.
Về đối nội, xung đột với Iran đang đặt ra một thách thức chính trị không nhỏ đối với chính Tổng thống Trump. Trong chiến dịch tranh cử, ông Trump từng xây dựng hình ảnh một tổng thống theo đường lối "Nước Mỹ trước tiên", cam kết không kéo nước Mỹ vào các cuộc chiến kéo dài ở nước ngoài. Chính vì vậy, chiến dịch quân sự hiện nay đang vấp phải phản ứng không chỉ từ phe đối lập mà còn từ một bộ phận cử tri và nhân vật có ảnh hưởng trong chính liên minh ủng hộ ông.
Trong bài phát biểu, ông Trump lần đầu thừa nhận một cách rõ ràng hơn rằng nhiều người Mỹ đang lo ngại về giá xăng dầu, song ông gọi đây chỉ là "sự gia tăng ngắn hạn". Ông tiếp tục bảo vệ thành tích kinh tế của mình, khẳng định Mỹ là "đất nước nóng nhất thế giới" và người dân đang được hưởng lợi từ gói luật kinh tế lớn mà ông ký ban hành năm ngoái.
Dịu giọng với NATO
Nếu như đầu tuần này ông Trump liên tục công kích các đồng minh NATO và đối tác của Mỹ vì không tham gia đủ mạnh vào cuộc chiến, thậm chí đe dọa rút Mỹ khỏi liên minh quân sự này, thì trong bài phát biểu tối 1/4, giọng điệu của ông đã mềm mỏng hơn đáng kể.
Tổng thống Mỹ không nhắc trực tiếp tới NATO. Thay vào đó, ông chỉ nói rằng những quốc gia phụ thuộc nhiều nhất vào nguồn dầu mỏ vận chuyển qua Eo biển Hormuz sẽ phải đóng vai trò dẫn đầu trong việc bảo vệ tuyến hàng hải này sau khi chiến sự kết thúc.
Thông điệp này cho thấy ông Trump tiếp tục theo đuổi tư duy quen thuộc trong chính sách đối ngoại: Mỹ có thể hành động quyết đoán trong giai đoạn đầu, nhưng trách nhiệm duy trì trật tự và bảo vệ lợi ích dài hạn nên được chia sẻ nhiều hơn cho các đối tác.
Dù không nêu tên quốc gia cụ thể nào, phát biểu của ông Trump được hiểu là nhằm vào các nền kinh tế châu Âu và châu Á vốn phụ thuộc lớn vào nguồn cung năng lượng qua vùng Vịnh. Đây cũng là cách ông Trump phát tín hiệu rằng Washington không muốn bị sa lầy lâu dài trong vai trò "người gác cổng" duy nhất của an ninh năng lượng toàn cầu.
