Nếu trước đây, hành vi phạm pháp của người trẻ thường được lý giải bằng sự bồng bột, bột phát thì gần đây, tội phạm ngày càng trẻ hóa, lạnh lùng, có tính toán và tổ chức.
Vừa qua, TAND TP HCM tuyên phạt bị cáo Nguyễn Ngọc Thiên (SN 2001) 13 năm tù, Nguyễn Văn Hoài (SN 2005) 7 năm tù về cùng tội danh "Mua bán người dưới 16 tuổi".
Lệch chuẩn về nhận thức và đạo đức
Điều khiến dư luận bàng hoàng là thời điểm gây án (năm 2022), các bị cáo mới chỉ từ 18 đến 22 tuổi, lứa tuổi đang ở giai đoạn định hình nhân cách, nghề nghiệp và tương lai.
Không phải một sai lầm bột phát, vụ án cho thấy dấu hiệu của một quy trình phạm tội được tổ chức khá bài bản. Hoài lập các tài khoản Facebook ảo, đăng tin tuyển dụng "việc nhẹ lương cao" để dụ dỗ các bé gái. Sau khi tiếp cận được nạn nhân, Hoài và Thiên dựng lên màn kịch "chuộc người khỏi quán karaoke" với số tiền 86 triệu đồng nhằm tạo sự ràng buộc nợ nần. Từ đó, các bé gái chưa đầy 14 tuổi bị ép buộc sang Campuchia làm việc.
Trong toàn bộ quá trình ấy, con người bị xem như một món hàng có thể quy đổi thành tiền. Thiên khai nhận 150 USD cùng 3 triệu đồng tiền ăn uống từ đối tượng tên "Lão Bản" ở Campuchia, nếu dẫn thành công một người sang biên giới. Hoài được hứa trả 50 USD cho mỗi nạn nhân dụ dỗ thành công.
Đáng chú ý, trước đó, vào tháng 6/2023, TAND tỉnh Đắk Lắk đã tuyên phạt bị cáo Nguyễn Ngọc Thiên 13 năm tù, Hà Phúc Minh Đăng (18 tuổi, cháu ruột Thiên) 8 năm tù với cùng thủ đoạn lừa bán người sang Campuchia. Tổng hợp với bản án hiện tại, buộc bị cáo Thiên phải chấp hành hình phạt chung là 26 năm tù giam.
Luật sư Nguyễn Văn Đông (Đoàn Luật sư TP HCM) nhận định đây là biểu hiện rõ của ý thức phạm tội. Với thủ đoạn tinh vi, có sự tính toán lợi ích, không thể xem đây là lỗi lầm nhất thời mà là sự lệch chuẩn nghiêm trọng về nhận thức và đạo đức, thể hiện thái độ coi thường pháp luật.
Theo luật sư Nguyễn Văn Đông, khi lật giở hồ sơ của nhiều vụ án do người trẻ gây ra, có thể nhận thấy những điểm chung đáng suy ngẫm. Như trường hợp của Nguyễn Ngọc Thiên, bị cáo chỉ học đến lớp 3/12 rồi bỏ học. Việc rời ghế nhà trường quá sớm khiến bị cáo thiếu hụt nghiêm trọng nền tảng tri thức, kỹ năng sống và hiểu biết pháp luật. Không nghề nghiệp ổn định, rơi vào trạng thái nhàn rỗi, người trẻ rất dễ bị lôi kéo vào các hoạt động phi pháp.
Hồi chuông cảnh báo
Không chỉ dừng lại ở các vụ xâm hại, tình trạng bạo lực tước đoạt mạng sống cũng đang có xu hướng trẻ hóa rõ rệt. Mới đây, Công an tỉnh Lâm Đồng đã dựng lại hiện trường vụ án mạng xảy ra tối 25-1 tại khu vực công viên ven sông Cà Ty. Hai nghi phạm trực tiếp gây án là Lê Minh S. và Lê Phước G., mới 15 và 16 tuổi.
Theo hồ sơ ban đầu, khoảng 23 giờ 50 phút cùng ngày, anh Huỳnh Công Minh D. (18 tuổi) cùng nhóm bạn đang ngồi chơi thì bị một nhóm thanh thiếu niên lạ mặt vô cớ gây sự. Chỉ sau vài câu lời qua tiếng lại, nhóm này đã dùng dao tấn công khiến anh D. tử vong.
Điều khiến dư luận đặc biệt bức xúc là thái độ của hai thiếu niên trong quá trình dựng lại hiện trường. Trong một số đoạn clip lan truyền trên mạng xã hội, cả hai thậm chí vẫy tay trước đám đông hiếu kỳ. Thái độ thản nhiên ấy cho thấy sự đứt gãy nguy hiểm giữa hành vi và cảm xúc, khi cái chết của người khác không còn đủ sức tạo ra nỗi sợ hay day dứt.
Theo ThS Nguyễn Thị Hải Yến - chuyên gia giáo dục, đây là biểu hiện của sự chai sạn cảm xúc. "Khi trẻ em, thanh thiếu niên thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực trên mạng xã hội, phim ảnh, game, sẽ dễ mất dần khả năng đồng cảm. Trong một số trường hợp, hành vi gây án không còn gắn với cảm giác tội lỗi mà trở thành cách để gây chú ý, thậm chí để thể hiện bản thân" - bà Yến phân tích.
Theo các chuyên gia, gia đình và nhà trường chính là hai "tuyến phòng thủ" quan trọng nhất trong việc ngăn chặn tội phạm trẻ. Khi hai tuyến này bị suy yếu, nguy cơ lệch chuẩn hành vi gia tăng rõ rệt. Không ít gia đình mải mưu sinh, buông lỏng quản lý con cái. Nhà trường thì chưa đủ nguồn lực để theo sát những học sinh có nguy cơ bỏ học sớm. Khoảng trống ấy rất dễ bị các nhóm tội phạm lợi dụng, đặc biệt trong bối cảnh mạng xã hội bùng nổ. Không gian ảo trở thành nơi tuyển mộ, dụ dỗ, thậm chí "huấn luyện" người trẻ phạm tội. Từ mua bán người, lừa đảo đến bạo lực, ma túy, nhiều hành vi phạm pháp được "bình thường hóa" qua những câu chuyện, clip và lời rủ rê trá hình.
Từ góc độ quản lý xã hội, ThS Nguyễn Thị Hải Yến cho rằng việc giữ trẻ em, thanh thiếu niên trong hệ thống giáo dục, tạo cơ hội học nghề, việc làm; tăng cường giáo dục pháp luật, kỹ năng sống; đồng thời nâng cao vai trò của gia đình và cộng đồng là những giải pháp căn cơ, lâu dài.
"Tội ác, dù do người trẻ hay người lớn gây ra, đều phải chịu sự phán xét nghiêm minh của pháp luật. Nhưng hành vi phạm tội của một bộ phận người trẻ hiện nay cho thấy đó không còn đơn thuần là sự nông nổi tuổi trẻ, mà là hồi chuông cảnh báo về những thiếu hụt trong giáo dục, quản lý và định hướng giá trị sống. Nếu không kịp thời lấp đầy những khoảng trống ấy, cái giá mà xã hội phải trả sẽ không chỉ là những bản án" - bà Nguyễn Thị Hải Yến nhấn mạnh.
Xử lý hình sự, dù cần thiết, chỉ là giải pháp cuối cùng. Quan trọng hơn là ngăn chặn từ sớm, bằng cách lấp đầy những khoảng trống trong giáo dục, quản lý và định hướng giá trị sống cho người trẻ.
