Với năng lực khai thác đường sắt hiện nay, sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường sắt giữa Việt Nam và các thị trường lân cận vẫn còn rất nhỏ so với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu các nước. Theo số liệu thống kê năm 2025, tại cửa khẩu quốc tế Đồng Đăng, kim ngạch hàng hóa xuất nhập khẩu bằng đường sắt giữa Việt Nam và Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 5% tổng lượng hàng hóa xuất nhập khẩu.
“Vênh” khổ đường
Theo báo cáo của Cục Đường sắt Việt Nam, hệ thống đường sắt quốc gia Việt Nam hiện có 7 tuyến chính, trong đó có 2 tuyến kết nối quốc tế với Trung Quốc và qua Trung Quốc đến các nước thứ ba (như Nga, Mông Cổ, Trung Á và châu Âu) gồm tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và tuyến Hà Nội - Đồng Đăng. Phó Cục trưởng Nguyễn Tiến Thịnh nhận định, hệ thống đường sắt của Việt Nam được xây dựng từ thời Pháp thuộc (1901 - 1910), khổ đường hẹp 1.000mm, bán kính đường cong nhỏ, sử dụng đầu máy sức kéo diesel, tốc độ chạy tàu thấp,… Đây là những yếu tố làm cản trở hiệu quả hoạt động vận chuyển liên vận quốc tế bằng đường sắt giữa Việt Nam và Trung Quốc.
Trong khi đó, tại Trung Quốc đã chuyển sang khổ đường tiêu chuẩn trên thế giới 1.435mm, dẫn đến hàng hóa vận chuyển bằng đường sắt giữa Việt Nam và Trung Quốc phải chuyển tải giữa 2 loại khổ đường, làm tăng thời gian, chi phí vận chuyển, giảm sức thu hút của vận tải đường sắt so với các phương thức vận tải khác. Hàng hoá xuất sang Trung Quốc và hàng từ cảng Hải Phòng tạm nhập, tái xuất, quá cảnh Việt Nam đi Trung Quốc (ngược lại) qua cửa khẩu đường sắt ga Lào Cai phải chuyển tải giữa tàu khổ đường sắt 1.000mm (Việt Nam) với tàu khổ 1.435mm tại ga Hà Khẩu (Trung Quốc).
Hàng hoá từ các tỉnh phía nam hoặc từ Thái Lan, Lào,… quá cảnh Việt Nam xuất Trung Quốc, qua cửa khẩu ga Đồng Đăng phải chuyển tải bằng ô-tô sang ga Bằng Tường, hoặc phải chuyển tải sang tàu khổ 1.435mm ngay từ ga Yên Viên. Do tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật lạc hậu, khổ đường “lệch pha” nhau, tuyến đường sắt liên vận Việt Nam kết nối Trung Quốc chỉ đảm đương được lượng hàng hóa xuất nhập khẩu rất nhỏ, chưa tương xứng tiềm năng.
Hiện nay, mạng lưới liên vận quốc tế của Việt Nam được tổ chức thông qua 8 ga liên vận quốc tế, gồm Lào Cai, Yên Viên, Hải Phòng, Đồng Đăng, Giáp Bát, Sóng Thần, Kép và Cao Xá. Các ga này đóng vai trò đầu mối kết nối vận tải đường sắt Việt Nam với mạng lưới đường sắt Trung Quốc và hệ thống vận tải liên vận Á-Âu, thông qua 13 hành lang vận tải của Tổ chức Hợp tác đường sắt (OSJD). Việc kết nối bằng đường sắt thông qua Trung Quốc hiện nay là thuận lợi nhất để vận chuyển hàng hóa đến Trung Quốc và từ Trung Quốc đi tiếp sang các nước thứ ba.
Đường sắt Trung Quốc hiện có mạng lưới rộng lớn và hiện đại bậc nhất thế giới, với thị trường hơn 1,4 tỷ dân và sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu đứng hàng đầu thế giới. Thông qua kết nối với phía Trung Quốc, hàng hóa của Việt Nam có thể thuận lợi vận chuyển đến các nước khu vực châu Âu, Trung Á, Mông Cổ và Liên bang Nga. Trong giai đoạn 2021 - 2025, sản lượng vận tải hàng hóa liên vận quốc tế qua hai cửa khẩu đường sắt chính Lào Cai - Sơn Yêu và Đồng Đăng-Bằng Tường có tổng sản lượng vận chuyển khoảng 5,1 triệu tấn; riêng năm 2025 đạt 1,12 triệu tấn, tăng 19% so với năm 2024.
Thực tế, chỉ riêng tuyến vận tải đường sắt Việt Nam -Trung Quốc trong năm 2025 đã vận chuyển hơn 1 triệu tấn hàng hóa, tăng gần 30% so với năm trước, cho thấy xu hướng chuyển dịch ngày càng rõ sang vận tải đường sắt trong hoạt động xuất nhập khẩu. Ngoài khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu trực tiếp, còn có container quá cảnh Trung Quốc đi các nước thứ ba, góp phần thúc đẩy hoạt động logistics quốc tế.
“Với quy mô vận chuyển lớn, vận tải liên vận quốc tế bằng đường sắt đã trở thành kênh logistics chiến lược, giúp giảm chi phí vận tải và chi phí logistics cho doanh nghiệp; tăng năng lực thông quan hàng hóa xuất nhập khẩu; kết nối trực tiếp hàng hóa Việt Nam với thị trường Trung Quốc, Trung Á và châu Âu thông qua mạng lưới vận tải Á - Âu; thúc đẩy phát triển sản xuất, thương mại và dịch vụ logistics dọc các hành lang kinh tế”, ông Nguyễn Tiến Thịnh đánh giá.
Trong giai đoạn 2021 - 2025, sản lượng vận tải hàng hóa liên vận quốc tế qua hai cửa khẩu đường sắt chính Lào Cai-Sơn Yêu và Đồng Đăng - Bằng Tường có tổng sản lượng vận chuyển khoảng 5,1 triệu tấn; riêng năm 2025 đạt 1,12 triệu tấn, tăng 19% so với năm 2024. Thực tế, chỉ riêng tuyến vận tải đường sắt Việt Nam -Trung Quốc trong năm 2025 đã vận chuyển hơn 1 triệu tấn hàng hóa, tăng gần 30% so với năm trước, cho thấy xu hướng chuyển dịch ngày càng rõ sang vận tải đường sắt trong hoạt động xuất nhập khẩu.
Do đó, các tuyến đường sắt mới khổ tiêu chuẩn kết nối sang Trung Quốc được đầu tư, xây mới sẽ góp phần giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tăng cường kết nối và thúc đẩy vận tải liên vận quốc tế thông qua mạng lưới đường sắt Á - Âu.
Hoàn thiện hành lang vận tải quốc tế
Theo Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, mạng lưới đường sắt Việt Nam kết nối Á - Âu thông qua Trung Quốc để tham gia vận tải liên vận quốc tế theo 3 tuyến: Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng (đã khởi công dự án thành phần 1, đầu tư hạ tầng kết nối các ga trên tuyến và quảng trường ga, sử dụng vốn trong nước vào ngày 19/12/2025), Hà Nội - Đồng Đăng và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái (hai tuyến này đang được Chính phủ Trung Quốc hỗ trợ kỹ thuật lập quy hoạch chi tiết từ tháng 9/2025, sẽ hoàn thành quy hoạch trong năm 2026).
Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu và chuẩn bị đầu tư các tuyến đường sắt có ý nghĩa chiến lược kết nối trực tiếp với Trung Quốc. Đồng thời, việc nâng cấp tuyến đường, ga liên vận quốc tế cũng đang được nghiên cứu để phát triển thành các trung tâm logistics và ga hàng hóa liên vận quốc tế, nhằm nâng cao năng lực xếp dỡ container, tổ chức tàu hàng liên vận và kết nối các phương thức vận tải khác.
Cụ thể, tuyến đường sắt mới Hà Nội - Đồng Đăng (khoảng 156km) và Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái (khoảng 187km), dự kiến đầu tư theo tiêu chuẩn khổ đường 1.435mm, điện khí hóa, vận tải hành khách và hàng hóa, tốc độ tàu khách 160km/giờ, tốc độ tàu hàng 120km/giờ; giai đoạn đầu dự kiến đầu tư đường đơn, trong tương lai sẽ mở rộng thành đường đôi. Bộ Xây dựng đang giao Ban Quản lý dự án đường sắt tổ chức lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi cho 2 tuyến đường sắt này, hoàn thiện công tác chuẩn bị đầu tư và thu xếp nguồn vốn đầu tư cho dự án.
Bộ Xây dựng đang nghiên cứu và chuẩn bị đầu tư các tuyến đường sắt có ý nghĩa chiến lược kết nối trực tiếp với Trung Quốc. Đồng thời, việc nâng cấp tuyến đường, ga liên vận quốc tế cũng đang được nghiên cứu để phát triển thành các trung tâm logistics và ga hàng hóa liên vận quốc tế, nhằm nâng cao năng lực xếp dỡ container, tổ chức tàu hàng liên vận và kết nối các phương thức vận tải khác.
Với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội-Hải Phòng có chiều dài tuyến chính khoảng 391km, đường đơn, khổ 1.435mm, vận chuyển chung hàng hóa và hành khách; tổng mức đầu tư khoảng 203.231 tỷ đồng, đến nay, Dự án thành phần 2 (đầu tư xây dựng công trình đường sắt, dự kiến sử dụng vốn vay ODA và vốn trong nước) đang được Ban Quản lý dự án Đường sắt tổ chức lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, dự kiến phê duyệt dự án trong quý III/2026, khởi công vào quý IV/2026.
Để đón đầu các dự án đường sắt liên vận, ngành đường sắt đang từng bước hoàn thiện cơ chế vận tải đa phương thức, tăng cường kết nối giữa đường sắt với hệ thống cảng biển, cảng cạn ICD, đường bộ và các khu công nghiệp, qua đó hình thành chuỗi logistics liên hoàn từ sản xuất đến xuất khẩu.
Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cũng đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan để đơn giản hóa thủ tục hải quan, kiểm dịch và thủ tục vận tải quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa xuất nhập khẩu đi bằng đường sắt qua các cửa khẩu biên giới. “Việt Nam tiếp tục tăng cường hợp tác với các nước trong khu vực và các tổ chức quốc tế trong lĩnh vực đường sắt, đặc biệt là trong khuôn khổ Tổ chức Hợp tác Đường sắt (OSJD), nhằm thúc đẩy kết nối vận tải với mạng lưới đường sắt Á-Âu”, Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy khẳng định.
Trong thời gian tới, Việt Nam cũng đang nghiên cứu các phương án kết nối hệ thống đường sắt trong nước với các hành lang vận tải quốc tế, nhằm tận dụng vị trí địa kinh tế của Việt Nam trong mạng lưới vận tải Á-Âu, đồng thời góp phần giảm chi phí logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
