Theo quan niệm của người Cao Lan, sau một năm lao động vất vả với nương đồi, ruộng đồng, Tết là thời điểm để mọi người nghỉ ngơi, sum họp, thăm hỏi, chúc nhau những điều tốt lành. Bởi vậy, công việc chuẩn bị Tết luôn được chuẩn bị rất chu đáo. Nhà nào cũng dự trữ đầy đủ lương thực, thực phẩm, với mong muốn năm mới no đủ, ấm êm.
Những ngày cuối năm, khắp các bản làng Cao Lan rộn ràng không khí chuẩn bị đón xuân. Phụ nữ trong bản thay phiên nhau đổi công, hoàn thành việc cấy lúa xuân, đồng thời dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, sạch sẽ. Người già, trẻ nhỏ cũng tham gia những công việc vừa sức, ai nấy đều mong muốn ngôi nhà của mình tươm tất nhất để đón Tết.
Từ khoảng 24 tháng Chạp, nhiều gia đình bắt đầu gói bánh. Bánh chưng là món ăn không thể thiếu trong mỗi gia đình người Cao Lan. Khác với bánh chưng vuông phổ biến của người Kinh, bánh chưng của người Cao Lan thường được gói tròn dài, không chỉ để ăn trong những ngày Tết mà còn làm lễ vật dâng cúng tổ tiên và làm quà biếu họ hàng nội, ngoại.
Bên cạnh bánh chưng, bánh gai, bánh mật cũng là những loại bánh quen thuộc trong mâm cỗ Tết của người Cao Lan. Tất cả đều được làm từ gạo nếp nhưng mỗi loại bánh mang một hương vị riêng tạo nên sự phong phú cho ẩm thực ngày Tết.
Đặc biệt, người Cao Lan còn có một loại bánh mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc, đó là bánh chim gâu làm từ gạo nếp, nhân đỗ trộn thịt. Để làm loại bánh này, công phu nhất là khâu tạo khuôn. Khuôn bánh phải được đan từ lá dứa rừng (cây thường mọc trên rừng, giờ đây nhiều người dân cũng trồng quanh nhà để tiện lợi cho việc thu hái). Lá được rửa sạch, tước gai, chẻ thành các thanh nhỏ, sau đó khéo léo đan thành hình con chim gâu. Tiếp theo, người làm bánh nhồi gạo, đỗ và thịt vào khuôn rồi đem luộc chín. Bánh chim gâu là món không thể thiếu trong mâm cỗ Tết, dịp lễ hội hoặc dùng làm quà biếu đầu xuân, gửi gắm mong ước về sự no đủ, bình an.
Một phong tục độc đáo khác của người Cao Lan trong dịp Tết là tục dán giấy đỏ. Công việc này thường do người đàn ông trong gia đình đảm nhiệm. Giấy đỏ được cắt thành các hình hoa văn như: bông hoa 5 cánh, răng cưa, hình tròn, zíc zắc... tùy thuộc vào lựa chọn của mỗi gia đình. Màu đỏ, màu của may mắn, hạnh phúc được bà con tin rằng sẽ mang lại sinh khí và năng lượng cho năm mới.
Vào khoảng ngày 28, 29 tháng Chạp, hầu hết vật dụng gắn liền với đời sống sản xuất và sinh hoạt trong các gia đình đều được dán giấy đỏ như: cửa nhà, cổng, cối xay, dao, cuốc, cày, chuồng gia súc và cả những cây ăn quả trong vườn... Toàn bộ ngôi nhà và khu vườn như được “khoác” lên mình sắc đỏ rực rỡ, báo hiệu mùa xuân đã về.
Theo quan niệm của người Cao Lan, việc dán giấy đỏ không chỉ nhằm xua đuổi tà ma, thú dữ, sâu bọ mà còn là cách tri ân những công cụ lao động đã đồng hành cùng con người suốt một năm dài. Giấy đỏ tượng trưng cho niềm vui, sự tốt lành, sung túc và mùa màng bội thu.
Riêng bàn thờ tổ tiên, màu giấy dán có sự khác biệt tùy theo từng dòng họ, có thể là đỏ, xanh hoặc trắng. Đây là chi tiết thể hiện rõ nét yếu tố tâm linh và sự tôn trọng các quy ước truyền đời trong cộng đồng người Cao Lan.
30 Tết là ngày quan trọng nhất trong năm. Từ sáng sớm, mọi thành viên trong gia đình đều khẩn trương dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa và sắp đặt bàn thờ tổ tiên. Trên bàn thờ cũng có mâm ngũ quả, bánh kẹo, cành đào hoặc hoa tươi thể hiện ước vọng về năm mới an lành, hạnh phúc.
Buổi chiều 30 Tết, các gia đình tất bật chuẩn bị mâm cơm cúng tổ tiên và bữa cơm tất niên. Tùy theo từng dòng họ, mâm cúng có những nét khác nhau, song thủ lợn hoặc gà trống là lễ vật không thể thiếu. Đây là cách con cháu bày tỏ lòng thành kính, biết ơn tổ tiên đã che chở, phù hộ cho gia đình trong suốt năm qua.
Sang mùng 1 Tết, người Cao Lan chủ yếu dành thời gian thắp hương gia tiên, chúc Tết những người thân trong gia đình. Sau lễ cúng, cả nhà quây quần bên mâm cỗ, con cháu mừng tuổi ông bà, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ.
Mùng 2 Tết, các gia đình cùng nhau ra đình làng làm cỗ cúng Thành hoàng. Già làng là người chủ trì nghi lễ, cầu cho cả bản làng một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống bình yên. Mỗi người đến đình đều góp 3 lạng thịt lợn; sau lễ cúng của già làng, mọi người cùng nhau làm cỗ, ăn uống, vui Tết, đón xuân.
Những ngày đầu xuân, khắp các bản làng Cao Lan rộn ràng Lễ hội Xuống đồng. Phụ nữ xúng xính trong trang phục dân tộc truyền thống, cùng nhau tham gia các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đánh quay, thi cấy lúa… Không khí xuân thêm rộn ràng với các tiết mục văn nghệ, những điệu múa quen thuộc như múa xúc tép, múa chim gâu và đặc biệt là những làn điệu Sình ca mượt mà, sâu lắng.
Ngày nay, một số phong tục Tết của người Cao Lan đã có những điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi về văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng vẫn được đồng bào gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ, làm nên bản sắc riêng của người Cao Lan giữa dòng chảy văn hóa hiện đại.
