Vào sáng 14/3, theo giờ Việt Nam, trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết: “Cách đây ít phút, theo chỉ thị của tôi, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ đã tiến hành một trong những cuộc không kích mạnh mẽ nhất trong lịch sử Trung Đông và đã phá hủy hoàn toàn mọi mục tiêu quân sự tại viên ngọc quý của Iran, đảo Kharg”.
Tổng thống Trump nhấn mạnh: “Vì lý do nhân đạo, tôi đã quyết định KHÔNG phá hủy cơ sở hạ tầng dầu mỏ trên đảo”.
Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Mỹ cảnh báo: “Nếu Iran hoặc bất kỳ ai khác làm bất cứ điều gì cản trở việc tàu thuyền đi lại tự do và an toàn qua Eo biển Hormuz, tôi sẽ lập tức xem xét lại quyết định này”.
Trụ cột nền kinh tế năng lượng của Iran
Báo Thổ Nhĩ Kỳ Hôm nay cho biết Iran xuất khẩu phần lớn dầu bằng đường biển, nhưng nhiều khu vực bờ biển của nước này quá nông để các siêu tàu chở dầu có thể cập bến.
Vùng nước quanh đảo Kharg - một dải đất nhỏ dài khoảng 8km (5 dặm) nằm cách bờ biển phía Nam của Iran khoảng 24km (15 dặm) trên Vịnh Ba Tư - đủ sâu để các tàu siêu lớn neo đậu, bơm dầu thô và rời đi qua Vùng Vịnh tới các thị trường châu Á và thế giới.
Vai trò của đảo Kharg trong hệ thống năng lượng Iran bắt đầu từ thập niên 1960, khi công ty Amoco của Mỹ giúp xây dựng nơi này thành một cảng xuất khẩu dầu lớn.
Sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, cơ sở hạ tầng này được quốc hữu hóa bởi nước Cộng hòa Hồi giáo Iran.
Trong chiến tranh Iran - Iraq vào những năm 1980, đảo Kharg từng bị ném bom nhiều lần khi Iraq cố gắng phá hủy xuất khẩu dầu của Iran.
Sau đó, cơ sở này được tái thiết và mở rộng vào đầu thập niên 1990, hình thành hệ thống bồn chứa, đường ống và cầu cảng nước sâu như hiện nay.
Hiện nay, đảo Kharg xử lý khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Phần lớn số dầu này được vận chuyển tới các khách hàng châu Á, trong đó, Trung Quốc được cho là điểm đến lớn nhất trong những năm gần đây.
Công suất bốc dỡ của cảng này ước tính khoảng 7 triệu thùng mỗi ngày, cao hơn nhiều so với mức xuất khẩu thực tế gần đây của Iran, vốn thường quanh khoảng 1,5 triệu thùng mỗi ngày do các lệnh trừng phạt và điều kiện thị trường.
Tuy nhiên, năng lực của cơ sở này cho thấy tầm quan trọng của nó đối với chiến lược năng lượng dài hạn của Iran.
Doanh thu dầu mỏ vẫn là nền tảng của nền kinh tế Iran khi cung cấp phần lớn nguồn thu ngoại tệ và chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách chính phủ.
Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đảo Kharg đều có thể lan rộng sang toàn bộ hệ thống tài chính và kinh tế của Iran.
Chính vì vai trò trung tâm đó, đảo Kharg không chỉ đơn thuần là một cơ sở năng lượng. Nó thực chất là trung tâm hậu cần của hệ thống xuất khẩu dầu Iran và là một trụ cột quan trọng bảo đảm ổn định tài chính của quốc gia này.
Vì sao Mỹ tránh tấn công vào hạ tầng năng lượng trên đảo Kharg
Mặc dù nhiều cơ sở hạ tầng khác đã bị tấn công trong cuộc xung đột hiện nay, Mỹ và Israel phần lớn vẫn tránh nhắm trực tiếp vào đảo Kharg. Lý do vừa mang tính chiến lược vừa mang tính kinh tế.
Việc phá hủy hạ tầng xuất khẩu dầu tại đây có thể gây tổn hại lâu dài cho nền kinh tế Iran. Động thái như vậy không chỉ ảnh hưởng tới chính phủ hiện tại mà còn có thể làm suy yếu khả năng phục hồi kinh tế của bất kỳ chính quyền nào xuất hiện sau xung đột.
Một mối lo lớn khác là thị trường năng lượng toàn cầu.
Xuất khẩu dầu của Iran chiếm khoảng 4% nguồn cung toàn cầu. Nếu các khách hàng Trung Quốc mất quyền tiếp cận dầu thô Iran, họ có thể tăng mua từ các nguồn khác, làm tăng nhu cầu toàn cầu và đẩy giá dầu lên cao.
Việc loại bỏ lượng cung này khỏi thị trường quốc tế có thể khiến nguồn cung thắt chặt đáng kể.
Rủi ro của một chiến dịch nhằm vào đảo Kharg
Bất kỳ nỗ lực nào nhằm chiếm đảo Kharg đều tiềm ẩn rủi ro lớn. Iran nhiều khả năng sẽ phản ứng ngay lập tức, thậm chí có thể ngừng xuất khẩu hoặc phá hủy các cơ sở quan trọng trước khi chúng bị chiếm giữ.
Những hành động như vậy có thể gây cú sốc mạnh cho thị trường dầu mỏ toàn cầu và dẫn tới sự tăng vọt của giá năng lượng. Hệ quả kinh tế sẽ lan rộng vượt xa khu vực Trung Đông.
Ngay cả khi lực lượng Mỹ chiếm được đảo, vị trí này vẫn rất dễ bị tổn thương. Kharg nằm gần bờ biển Iran và nằm trong tầm bắn của tên lửa tầm ngắn, thiết bị bay không người lái (UAV) và nhiều loại vũ khí khác.
Các cuộc tấn công liên tục có thể gây thương vong cho lực lượng chiếm đóng và khiến việc kiểm soát lâu dài trở nên cực kỳ khó khăn.
Nếu lãnh đạo Iran vẫn từ chối đàm phán dù mất quyền tiếp cận đảo Kharg, Mỹ có thể rơi vào tình thế phải bảo vệ một vị trí chiến lược nhỏ nhưng cực kỳ dễ bị tấn công, trong khi không có lối thoát rõ ràng.
Có một điều chắc chắn: bất kỳ động thái nào liên quan tới đảo Kharg đều sẽ có hậu quả không chỉ đối với Iran và Mỹ, mà còn đối với thị trường năng lượng toàn cầu và sự ổn định của toàn bộ khu vực Vùng Vịnh.
Phản ứng của thị trường và dự báo giá dầu
Thực tế cho thấy giá dầu thế giới tiếp tục tăng mạnh trong phiên 13/3 và chính thức vượt mốc 103 USD/thùng, do Eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa và nguy cơ cơ sở hạ tầng dầu mỏ tại Trung Đông bị tàn phá nặng nề.
Theo đó, chốt phiên 13/3, giá dầu Brent giao kỳ hạn tăng 2,68 USD (tương đương 2,67%) lên mức 103,14 USD/thùng. Giá dầu thô ngọt nhẹ Mỹ (WTI) giao tháng 4 tăng 2,98 USD (3,11%) lên 98,71 USD/thùng.
Tính chung trong vòng hai tuần kể từ khi xung đột bùng phát, hai loại dầu tiêu chuẩn Brent và WTI đã tăng giá phi mã lần lượt 43,1% và 48,2%.
Động lực tăng giá chính vẫn là tình trạng tê liệt tại Eo biển Hormuz.
Các nguồn tin cho biết Iran đã rải hàng chục quả thủy lôi tại Eo biển Hormuz, gây khó khăn lớn cho việc mở lại tuyến hàng hải huyết mạch.
Cùng với đó, Lãnh tụ Tối cao mới của Iran, Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei tuyên bố sẽ tiếp tục đóng cửa Eo biển Hormuz để gây sức ép.
Để hạ nhiệt thị trường, phía Mỹ đã cho phép các quốc gia mua khoảng 100 triệu thùng dầu Nga đang mắc kẹt trên biển trong vòng 30 ngày.
Động thái trên diễn ra ngay sau khi nước này có kế hoạch phối hợp cùng Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) tung ra tổng cộng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược.
Tuy nhiên, giới phân tích đánh giá các biện pháp trên chỉ mang lại hiệu ứng mờ nhạt.
Tập đoàn tài chính SEB nhận định việc cấp phép cho dầu Nga không tạo thêm nguồn cung mới mà chỉ giảm bớt rào cản giao dịch.
Thị trường hiện đang dồn sự chú ý vào nỗi lo rủi ro cơ sở hạ tầng bị phá hủy, có thể dẫn đến mất mát nguồn cung vĩnh viễn.
Đồng quan điểm, ngân hàng Goldman Sachs dự báo giá dầu Brent sẽ đạt trung bình trên 100 USD/thùng trong tháng 3 và 85 USD/thùng trong tháng 4 do những biến động từ xung đột.
Giới quan sát cũng lưu ý dầu Brent đang nhận được mức hỗ trợ mạnh hơn dầu WTI, do châu Âu dễ bị tổn thương về an ninh năng lượng hơn so với Mỹ vốn có khả năng tự cung tự cấp dầu khí.
